Ngày 26/3, tại Hà Nội, Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trường đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức Tọa đàm “Phát huy giá trị lịch sử-văn hóa trong nghệ thuật biểu diễn đương đại”, với sự tham dự của hai diễn giả: nhạc sĩ Nguyễn Cường và biên kịch Hồng Hoa.
Nói về vai trò của nghệ thuật biểu diễn trong phát huy giá trị di sản lịch sử-văn hóa, biên kịch Hồng Hoa khẳng định: Nghệ thuật biểu diễn chính là phương thức hiệu quả giúp tái hiện lịch sử một cách sinh động, giàu cảm xúc. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật biểu diễn, những câu chuyện, nhân vật tưởng như chỉ tồn tại trong sách vở trở nên gần gũi, chân thực hơn; những giá trị văn hóa truyền thống thể hiện qua âm nhạc, ngôn ngữ, trang phục cũng có cơ hội được lan tỏa một cách tự nhiên hơn. Đó là lúc nghệ thuật trở thành cầu nối đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.
Theo biên kịch Hồng Hoa, không dừng ở gìn giữ, bảo tồn, nghệ thuật biểu diễn còn góp phần làm mới di sản bằng cách kết hợp giữa yếu tố truyền thống và tinh thần sáng tạo hiện đại. Chính sự chuyển hóa này giúp các giá trị văn hóa không bị mai một, mà được nối dài sức sống, từ đó khơi gợi cảm xúc, nuôi dưỡng niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa trong mỗi cá nhân, nhất là thế hệ trẻ. Đó cũng là lý do tác giả Hồng Hoa luôn miệt mài theo đuổi con đường dùng cảm quan nghệ thuật để khơi dậy những ký ức giàu giá trị trong chiều sâu văn hóa-lịch sử.
Vừa qua, chị đã kết hợp nhạc sĩ Nguyễn Cường sáng tạo vở ca kịch “Hùm thiêng Yên Thế”, khai thác hình tượng Hoàng Hoa Thám - vị thủ lĩnh tối cao của cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Tác phẩm được chắp bút và tổng đạo diễn bởi tác giả Hồng Hoa, với phần âm nhạc do nhạc sĩ Nguyễn Cường đảm nhận. Vở ca kịch vừa được công diễn vào giữa tháng 3/2026 tại xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh, nhân kỷ niệm 142 năm khởi nghĩa Yên Thế (16/3/1884-16/3/2026).
Trước “Hùm thiêng Yên Thế”, chị và nhạc sĩ Nguyễn Cường còn từng “bắt tay” làm nên dấu ấn của nhiều tác phẩm về đề tài văn hóa-lịch sử như: ca kịch “Khát vọng Đam San”, thanh xướng kịch “Về khóc Tố Như”, thanh xướng kịch "Xương Giang đại thắng"... Hồng Hoa tự nhận thấy sứ mệnh của mình và các cộng sự là đưa văn hóa lịch sử đến gần với công chúng qua ngôn ngữ biểu diễn đương đại.
Chia sẻ về lý do thường chọn những thể loại khó, mang tính tổng hợp cao như ca kịch hay thanh xướng kịch để dàn dựng, Hồng Hoa cho rằng, để truyền tải những thông điệp lớn về đề tài lịch sử, cần một phương thức tương xứng. Ca kịch hay thanh xướng kịch đáp ứng được điều đó vì có sự kết hợp của cả âm nhạc, vũ đạo và những tình tiết chủ đề để truyền tải thông điệp.
Chị cũng khẳng định, điều mà công chúng quan tâm không phải là tên gọi chuyên môn về loại hình của tác phẩm nghệ thuật, mà là cách tác phẩm chạm đến trái tim, cảm xúc của họ. Vì thế, Hồng Hoa luôn cố gắng tìm tòi những giá trị nhân văn đằng sau các sự kiện lịch sử, biến những đề tài tưởng chừng khô khan thành những tác phẩm truyền cảm hứng và niềm tin vào cuộc sống. Trong quá trình dàn dựng, chị cũng luôn chú trọng tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt gần gũi, giàu cảm xúc nhưng vẫn giữ được chiều sâu học thuật, để những câu chuyện lịch sử trở nên sống động, dễ tiếp nhận.
Chia sẻ về kinh nghiệm trong chuyển hoá các chất liệu truyền thống như dân ca, âm nhạc dân tộc vào tác phẩm nghệ thuật, sao cho vừa giữ màu sắc truyền thống, vừa mang hơi thở đương đại, nhạc sĩ Nguyễn Cường cho biết đây là hành trình đòi hỏi nhiều trải nghiệm, sự tinh tế và cả trách nhiệm của người nghệ sĩ. Trong đó, điều quan trọng nhất là sự am hiểu về chất liệu truyền thống. Bên cạnh đó, cần xác định rõ yếu tố “cốt lõi” của truyền thống để giữ lại, đó có thể là thang âm, tiết tấu, cách luyến láy, hay tinh thần, cảm xúc đặc trưng. Theo ông, việc đổi mới nên tập trung ở hình thức thể hiện, phối khí, dàn dựng... thay vì thay đổi những giá trị nền tảng.
Nhạc sĩ Nguyễn Cường nhấn mạnh, nghệ thuật có chức năng đặc biệt là có thể khắc sâu câu chuyện, thông điệp vào tâm khảm người xem mà không cần liệt kê các con số hay sự kiện lịch sử. Ông tin rằng khi khán giả xem một tác phẩm nghệ thuật, hình ảnh người Anh hùng sẽ lưu lại bền vững hơn là những bài học lý thuyết dễ quên.
Tuy nhiên, để chạm vào di sản văn hóa địa phương, theo nhạc sĩ Nguyễn Cường, đòi hỏi một tình yêu mãnh liệt và sự sáng tạo không ngừng chứ không chỉ là sự mô phỏng hay chuyển thể thuần túy. Ông tâm sự, kể từ khi có mong muốn được chạm vào sử thi Đam San, phải mất tới 40 năm sau, ông mới hoàn thành được tâm nguyện bằng việc thực hiện thành công ca kịch “Khát vọng Đam San”. Trong khoảng thời gian ấy, mỗi năm, ông đều dành ít nhất 3 tháng ở Tây Nguyên, thậm chí có năm còn ở tới 7 tháng để có thể “thâm nhập” sâu vào nền văn hóa này.
Hay với “Hùm thiêng Yên Thế”, ông cùng nhà biên kịch Hồng Hoa cũng đã mất tới 6 năm ấp ủ mới có thể đạt tới độ chín về cảm xúc và chiều sâu tư tưởng để chuyển hóa những chất liệu văn hóa-lịch sử thành tác phẩm nghệ thuật. Theo ông, đó không đơn thuần là quá trình sáng tác, mà là hành trình đối thoại với di sản, với lịch sử để tìm ra cách kể phù hợp cho hiện tại.
Được biết, biên kịch Hồng Hoa và nhạc sĩ Nguyễn Cường đang dự định sẽ cho ra mắt dự án nghệ thuật mang tên “Lạc Long Quân-Âu Cơ” thời gian tới. Đây là dự án đã được các nghệ sĩ theo đuổi suốt 6 năm, với nhiều thời gian tại Phú Thọ để tìm hiểu chất liệu nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc hát xoan. Đặc biệt, với dự án này, ê-kíp dự kiến sẽ có thêm sự trợ lực của ngôn ngữ hội họa để tạo nên một không gian nghệ thuật sắp đặt rộng lớn. Vở diễn sẽ sử dụng sân khấu nghệ thuật đương đại để truyền tải các hình thái âm nhạc và thẩm mỹ đậm chất dân tộc.
Cũng tại buổi tọa đàm, biên kịch Hồng Hoa và nhạc sĩ Nguyễn Cường đã trao tặng 100 cuốn sách là kịch bản văn học vở ca kịch “Hùm thiêng Yên Thế” cho Trung tâm Thông tin-Thư viện, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội để bổ sung nguồn tư liệu cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.
