GIỮA trưa tháng 5 nắng gắt, chị Phạm Thị Hoa (41 tuổi, quận Bình Tân) tất tả rảo bước qua ba nhà thuốc để tìm mua thuốc điều trị tiểu đường cho chồng. Dù đã chọn chuỗi nhà thuốc lớn, chị vẫn không yên tâm: “Hồi đầu năm, tôi mua thuốc ngoại giá gần 900.000 đồng, uống cả tháng mà đường huyết vẫn không giảm. Mang đi hỏi bác sĩ mới nghi thuốc có vấn đề. Từ đó, cứ mua thuốc xong là tôi chụp ảnh vỏ hộp, check mã QR, mà cũng không biết có tin được không”. Tương tự, anh Nguyễn Công Hào (47 tuổi, kỹ sư xây dựng, thành phố Thủ Đức) kể, tháng trước anh mua thuốc giảm đau tại một tiệm tạp hóa kiêm bán thuốc gần công trình. Uống vào người bủn rủn, đau bụng, chóng mặt. Anh vào trạm y tế kiểm tra thì được khuyên dừng ngay, nghi là thuốc giả hoặc hết hạn. Cứ nghĩ mua thuốc là để trị bệnh, không ngờ suýt rước họa... Những câu chuyện như chị Hoa hay anh Hào không còn cá biệt trong bối cảnh thuốc giả ngày càng tinh vi, được trà trộn khéo léo vào hệ thống bán lẻ hoặc rao bán rầm rộ, khiến người dân mất phương hướng khi tìm thuốc điều trị.
Phó Chi cục trưởng Chi Cục Quản lý thị trường Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Quang Huy cho biết: Chỉ tính riêng trong năm 2024 và 5 tháng đầu năm 2025, lực lượng quản lý thị trường thành phố đã phát hiện và xử lý 178 vụ vi phạm liên quan đến thuốc tân dược, tạm giữ hơn 262.000 đơn vị sản phẩm với tổng trị giá lên đến 15,4 tỷ đồng. Trong số đó, nhiều sản phẩm bị xác định là hàng giả, hàng nhái hoặc không rõ nguồn gốc xuất xứ; bốn vụ có dấu hiệu hình sự đã được chuyển cơ quan điều tra. Ngoài ra, lực lượng chức năng cũng kiểm tra và xử lý 38 vụ vi phạm liên quan đến thực phẩm chức năng, tạm giữ hơn 18.700 đơn vị sản phẩm với tổng trị giá trên 835 triệu đồng, xử phạt hơn 786 triệu đồng.
Thực trạng đáng báo động này cho thấy, quản lý thuốc không thể chỉ dựa vào giấy tờ và văn bản. Như nhận định của nhiều chuyên gia, cuộc chiến chống thuốc giả đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ toàn hệ thống từ khung pháp lý, thực thi, công nghệ, đào tạo nhân lực đến làm ăn chân chính của doanh nghiệp và sự tỉnh táo người dân. Đây là cuộc chiến trường kỳ, không thể lơ là, chủ quan. Dưới góc nhìn chuyên môn, Giáo sư Nguyễn Đức Tuấn, Phó Trưởng khoa Dược Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, việc kiểm soát thực phẩm chức năng và thực phẩm bảo vệ sức khỏe hiện nay còn nhiều lỗ hổng. Với thuốc dược liệu, nếu không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ thì bắt buộc phải kiểm nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt. Trong khi đó, thực phẩm bảo vệ sức khỏe chỉ cần cơ sở sản xuất tự công bố mà không bắt buộc kiểm nghiệm kỹ lưỡng như thuốc, tạo ra kẽ hở lớn cho gian thương lợi dụng. Hệ thống quản lý, kiểm tra chất lượng thuốc tại thành phố đang làm rất chặt chẽ, nhưng công tác hậu kiểm còn ít với khoảng 2.000 nhân viên, khoảng 4.000 mẫu để kiểm tra. Để ngăn chặn tình trạng thuốc giả, Giáo sư Tuấn đề nghị cần đầu tư kinh phí, tăng cường công tác hậu kiểm.
Cùng quan điểm trên, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Việt Hùng, Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm thuốc Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong bối cảnh thuốc giả ngày càng tinh vi, việc thiết lập một hệ thống giám sát quốc gia về thuốc là yêu cầu cấp thiết. Hệ thống này cần tích hợp công nghệ hiện đại, có khả năng kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và đơn vị liên quan để kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng từ sản xuất, lưu hành đến sử dụng thuốc. “Ngành kiểm nghiệm không thể hoạt động kiểu truyền thống. Chúng tôi buộc phải đổi mới tư duy, nhiều khi phải đóng giả người tiêu dùng, âm thầm mua thuốc, lấy mẫu, đưa đi kiểm nghiệm để bắt đúng thuốc giả giữa thị trường thật”, ông Hùng chia sẻ.
Tiến sĩ Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) cho rằng, cuộc chiến chống thuốc giả cần được triển khai trên hai trụ cột căn bản: khung pháp lý vững chắc và tổ chức thực thi hiệu quả. Luật Dược sửa đổi năm 2024 có hiệu lực từ ngày 1/5/2025 chính là bước tiến quan trọng, song hệ thống pháp luật vẫn còn những “khoảng trống” cần tiếp tục hoàn thiện thông qua các nghị định và thông tư hướng dẫn. “Chúng tôi sẵn sàng rà soát, kiến nghị sửa đổi nếu cần thiết, nhưng quan điểm nhất quán là siết chặt quản lý, đồng thời vẫn tạo điều kiện phát triển cho doanh nghiệp chân chính”, ông Hùng khẳng định. Một trong những vấn đề nổi cộm được ông đề cập là bán thuốc qua mạng. Theo quy định mới, chỉ các cơ sở đủ điều kiện kinh doanh dược mới được phép bán thuốc online và chỉ được phép bán thuốc không kê đơn, thuộc danh mục do Bộ Y tế công bố. Các sàn thương mại điện tử phải có giấy phép từ Bộ Công thương. Nhất là việc bán thuốc qua livestream trên mạng xã hội như TikTok, Zalo là hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối. Ông Hùng cảnh báo tình trạng quảng cáo sai sự thật trong lĩnh vực dược phẩm và thực phẩm chức năng, nhất là việc lạm dụng hình ảnh người nổi tiếng, chuyên gia hoặc cán bộ y tế để tạo lòng tin. Bộ Y tế đang tăng cường giám sát, yêu cầu nghiêm cấm cán bộ y tế tham gia các hoạt động quảng cáo trái quy định.
Trước thực trạng đáng lo ngại của thị trường dược phẩm, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, việc phòng chống thuốc giả cần được triển khai trên cơ sở 4 nguyên tắc cốt lõi. Thứ nhất, phải chủ động được nguồn sản xuất thuốc, đặc biệt trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh để không rơi vào thế bị động. Thứ hai, thuốc phải bảo đảm chất lượng cao, được phân phối nhanh chóng đến tay người dân với mức giá hợp lý, phù hợp điều kiện kinh tế-xã hội. Thứ ba, cần duy trì nguyên tắc quản lý nhà nước chặt chẽ, nhưng đồng thời tạo môi trường thông thoáng, hỗ trợ doanh nghiệp dược phát triển lành mạnh. Cuối cùng, cần đẩy mạnh cải cách hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và tính linh hoạt trong điều hành, giám sát thị trường dược phẩm.
