Thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát huy vai trò trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng

Hai nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị - Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được ban hành đã đặt ra khuôn khổ chiến lược cho toàn ngành Điện. Trong đó, yêu cầu xuyên suốt là phải nâng cao năng lực tự chủ, hiệu quả và tính bền vững của hệ thống năng lượng, coi khoa học-công nghệ là động lực trực tiếp của phát triển.

Miền bắc - tâm điểm tăng trưởng phụ tải

Miền bắc hiện là khu vực có tốc độ tăng trưởng phụ tải điện cao, tập trung nhiều trung tâm công nghiệp, khu kinh tế và đô thị lớn. Đây cũng là địa bàn chịu áp lực lớn từ quá trình công nghiệp hóa nhanh, đô thị hóa mạnh và sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Năm 2025, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao và thời tiết diễn biến phức tạp, 17 tỉnh thành miền bắc thuộc Tổng Công ty Điện lực miền bắc (EVNNPC) đã tiêu thụ 106,5 tỷ kWh, tăng 7,46% so với năm trước. Theo ông Vũ Anh Phương, Phó Tổng Giám đốc EVNNPC, trong điều kiện mới, yêu cầu đối với ngành điện không chỉ là “đủ điện”, mà là nâng cao toàn diện chất lượng cung ứng. “Cung cấp đủ điện chưa phải là mục tiêu cuối cùng. Quan trọng hơn là cung cấp điện an toàn, liên tục, chất lượng cao và ngày càng hiệu quả về chi phí” ông Phương nhấn mạnh.

Những con số tăng trưởng cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của hệ thống phân phối điện miền bắc trong nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, đi cùng với đó là áp lực ngày càng lớn về độ tin cậy vận hành, an toàn lao động, kiểm soát tổn thất điện năng và hiệu quả sản xuất-kinh doanh.

Theo các chuyên gia năng lượng, trong bối cảnh dư địa đầu tư hạ tầng truyền thống ngày càng hạn hẹp, chi phí đầu vào tăng cao, ngành điện không thể tiếp tục phát triển theo chiều rộng, mà buộc phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học-công nghệ và năng suất lao động. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 57-NQ/TW khi xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực then chốt của tăng trưởng.

Thực hiện Quy hoạch điện VIII, EVNNPC xác định nhiệm vụ không chỉ là đầu tư lưới điện, mà còn đổi mới toàn diện mô hình quản trị. Theo bà Đỗ Nguyệt Ánh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng thành viên EVNNPC, chuyển đổi công nghệ phải gắn chặt với đổi mới tư duy điều hành: “Việc triển khai khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không tách rời nhiệm vụ chính trị và sản xuất-kinh doanh, mà phải trở thành một phần trong năng lực cốt lõi của Tổng công ty.”

Khoa học công nghệ tạo sự chuyển đổi về chất

Nếu chỉ nhìn bề ngoài, lưới điện miền bắc vẫn là những tuyến đường dây băng qua núi rừng, đồng bằng, khu dân cư và khu công nghiệp; là những trạm biến áp âm thầm vận hành ngày đêm. Nhưng phía sau bức tranh quen thuộc ấy, ngành điện miền bắc đang trải qua một cuộc chuyển mình sâu sắc: công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang dần trở thành nền tảng của quản trị và vận hành.

EVNNPC hiện quản lý, vận hành khối lượng tài sản kỹ thuật rất lớn với hàng chục nghìn kilômét đường dây trung, cao áp và hàng trăm trạm biến áp 110kV, phân bố trên địa bàn có điều kiện địa hình đa dạng bậc nhất cả nước. Bài toán đặt ra là nếu không thay đổi cách làm, chi phí vận hành sẽ gia tăng nhanh chóng, trong khi yêu cầu về độ tin cậy ngày càng cao.

Ông Nguyễn Danh Đức, Trưởng ban Kỹ thuật EVNNPC cho biết, công nghệ đã trở thành lựa chọn bắt buộc. Với quy mô lưới điện và mật độ phụ tải hiện nay, nếu không ứng dụng công nghệ sẽ rất khó kiểm soát chi phí và rủi ro vận hành. Một trong những giải pháp được EVNNPC triển khai sớm và bài bản là ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) trong kiểm tra lưới điện. Việc ứng dụng UAV được ghi nhận đã giúp giảm khoảng 45% nhân lực cho công tác kiểm tra đường dây so với phương thức thủ công, rút ngắn trung bình 50-60% thời gian kiểm tra tại các tuyến địa hình phức tạp. Qua đó, EVNNPC giảm hàng chục nghìn lượt công nhân phải tiếp cận vị trí nguy hiểm mỗi năm.

Chia sẻ từ thực tiễn vận hành, anh Trương Trịnh Công, cán bộ kỹ thuật Công ty Điện lực Hưng Yên, cho biết: Trước đây, việc kiểm tra một tuyến đường dây qua khu dân cư hoặc ruộng vườn mất rất nhiều thời gian. Nay chỉ cần một chuyến bay UAV là có đầy đủ dữ liệu hình ảnh, nhiệt và tọa độ để đánh giá.

Song song với UAV, EVNNPC đang từng bước triển khai mô hình trạm biến áp không người trực, trong đó robot tự hành đóng vai trò giám sát 24/7. Robot di chuyển theo lộ trình định sẵn, ghi nhận các thông số kỹ thuật và truyền dữ liệu về trung tâm để phân tích. Chuyên viên Ban Kỹ thuật EVNNPC Nguyễn Duy Huy cho biết: robot và AI không thay thế con người, mà hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn: Công nghệ giúp người lao động tập trung vào những công việc có giá trị cao, thay vì lặp lại các thao tác kiểm tra thủ công.

Trí tuệ nhân tạo cũng đang tạo ra bước chuyển quan trọng trong cách ngành điện miền bắc quản trị rủi ro. Từ mô hình phản ứng sau sự cố, EVNNPC đang dần chuyển sang mô hình dự báo, phòng ngừa, dựa trên phân tích dữ liệu lớn thu thập từ UAV, robot và các hệ thống giám sát.

Những chuyển biến này sẽ được thể hiện rõ tại Triển lãm Khoa học Công nghệ-Techshow EVNNPC 2026 sẽ được tổ chức vào ngày 12-13/1 tại thành phố Hải Phòng. Khác với nhiều triển lãm công nghệ mang tính trình diễn, Techshow EVNNPC 2026 được định hình là không gian giới thiệu những giải pháp kỹ thuật, sáng kiến, ứng dụng công nghệ xuất phát trực tiếp từ thực tiễn sản xuất-kinh doanh của ngành điện miền bắc. Chương trình dự kiến trưng bày 22 sản phẩm, giải pháp khoa học công nghệ tiêu biểu, được nghiên cứu, phát triển bởi cán bộ, kỹ sư, người lao động EVNNPC trong quá trình quản lý vận hành lưới điện, kinh doanh điện năng và điều hành doanh nghiệp, đồng thời giới thiệu một số sản phẩm, giải pháp của các đối tác công nghệ đồng hành cùng EVNNPC. Điểm đáng chú ý là hầu hết các giải pháp đều bắt nguồn từ những vấn đề rất cụ thể: kiểm tra đường dây trên địa hình phức tạp, giám sát trạm biến áp không người trực, nâng cao an toàn lao động, tối ưu hóa công tác điều độ, đào tạo nguồn nhân lực.

Phó Tổng giám đốc EVNNPC Hà Huy Tâm chia sẻ: Techshow không chỉ là hoạt động tổng kết mà là dịp để EVNNPC định vị lại tư duy phát triển. Trong giai đoạn mới, khoa học-công nghệ không còn là lựa chọn, mà là nền tảng bắt buộc cho quản trị và vận hành ngành điện.

Dưới góc nhìn độc lập, chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh, nhận định: Những gì EVNNPC đang làm cho thấy vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong việc đưa các chủ trương lớn của Đảng vào cuộc sống bằng những giải pháp cụ thể, đo đếm được hiệu quả.”

Cuộc chuyển mình của ngành điện miền bắc không diễn ra bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những thay đổi âm thầm trong cách làm việc hằng ngày: từ một chuyến kiểm tra lưới điện bằng UAV, một robot lặng lẽ di chuyển trong trạm biến áp, đến những dòng dữ liệu được AI phân tích liên tục. Chính từ những thay đổi đó, năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia được củng cố một cách bền vững.

Trong bối cảnh năm 2026 được xác định là năm bản lề của nhiều nhiệm vụ phát triển mới, những bước đi của ngành điện miền bắc cho thấy một lựa chọn nhất quán: lấy khoa học-công nghệ làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm và lấy hiệu quả phục vụ phát triển kinh tế-xã hội làm thước đo. Đó cũng là cách ngành điện miền bắc góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn mới.