Và không chỉ tập trung xử lý cấp bách các điểm ngập cục bộ kéo dài, thành phố cũng đang từng bước định hình cách tiếp cận dài hạn, gắn đầu tư hạ tầng với quy hoạch bền vững.
Xử lý gấp điểm nghẽn úng ngập đô thị
Úng ngập nội đô tiếp tục là một trong những thách thức lớn đối với Thủ đô, được xác định là một trong năm điểm nghẽn lớn của hạ tầng đô thị Hà Nội, đặc biệt sau các đợt mưa cực đoan trong năm 2025.
Nếu so sánh với 10 hay 20 năm trước, thực trạng úng ngập tại Hà Nội hiện nay có nhiều điểm khác biệt lớn. Về cường độ và tần suất: Trước đây, những trận mưa “lịch sử” rất hiếm khi xảy ra, nhưng nay mưa cực đoan xuất hiện dày đặc hơn. Về tốc độ ngập: Do quá trình bê-tông hóa quá nhanh, bề mặt không còn khả năng thấm hút tự nhiên. Nước không ngấm xuống đất được mà đổ dồn ra đường, gây ngập tức thời chỉ sau 15-30 phút mưa lớn. Thời gian ngập dài hơn, độ ngập sâu hơn, có thể kéo dài 2-3 ngày. Diện ngập rộng hơn, ngoài các khu vực trũng thấp truyền thống, các khu vực trước đây không bị ngập thì nay cũng có thể bị ngập nặng.
Biến đổi khí hậu là nguyên nhân khách quan khiến quy luật thời tiết thay đổi, nước biển dâng làm giảm khả năng thoát nước tự nhiên. Bên cạnh đó, hạ tầng thoát nước quá tải. Hệ thống thoát nước đa phần đã cũ kỹ, quy mô nhỏ, đầu tư mới ít, lại phải gánh thêm áp lực từ việc gia tăng dân số, ao hồ, kênh rạch bị lấp vốn là những “túi chứa nước” tự nhiên. Quy hoạch thoát nước chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, chưa đồng bộ với quy hoạch giao thông, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch thủy lợi...
Giải quyết điểm nghẽn ngập úng đô thị này, thành phố Hà Nội đồng loạt triển khai 10 dự án chống ngập với 12 công trình khẩn cấp, tổng vốn đầu tư gần 5.600 tỷ đồng - một nỗ lực “chạy nước rút” đáng ghi nhận để giải quyết các điểm úng ngập tồn đọng trước mùa mưa năm 2026. Các công trình này được thiết kế để giải quyết trực tiếp các “điểm nóng” úng ngập cục bộ thông qua các giải pháp hạ tầng cụ thể: Mở rộng năng lực thoát nước, điển hình là dự án cải tạo tuyến kênh Thụy Phương (vốn hơn 920 tỷ đồng) giúp tiêu thoát nước cho lưu vực 350 ha, giảm ngập cho khu vực phía Tây Bắc và bổ cập nước cho sông Tô Lịch. Tăng cường lưu trữ tạm thời: Trong 10 dự án có năm công trình thoát nước và năm hồ điều hòa. Việc bổ sung các hồ điều hòa và bể điều tiết ngầm giúp giảm tải cho hệ thống cống khi mưa lớn xảy ra dồn dập.
Bên cạnh các giải pháp trên mặt đất, Hà Nội đang từng bước phát triển hệ thống hạ tầng ngầm để hỗ trợ thoát nước. Ngoài công trình bể chứa nước ngầm tại chợ Hàng Da, một bể ngầm khác đang triển khai tại khu vực dốc cầu Đuống, hay trước đó là hầm chống ngập dưới sân Trường trung học cơ sở Lý Thường Kiệt, phố Nguyễn Khuyến. Bể ngầm là một giải pháp hữu hiệu để chống úng ngập, nhưng cũng đòi hỏi phải kết nối hiệu quả với hệ thống thoát nước của đô thị. Khu vực chợ Hàng Da chẳng hạn, từ trước đã được xác định là khu vực bị ngập úng và nước chung quanh thường đổ về khi mưa lớn. Bởi thế, việc lựa chọn bể ngầm với quy mô vừa phải cũng có tác dụng giảm ngập tức thời tại thời điểm mưa lớn xảy ra.
Đồng thời, Ủy ban nhân dân thành phố cũng vừa phê duyệt bổ sung ba công trình chống úng ngập khẩn cấp khác, với tổng mức đầu tư gần 1.400 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành trong Quý I năm 2027.
Hoàn thiện quy hoạch thoát nước theo hướng bền vững
Các công trình nói trên là bước đệm quan trọng, khẩn cấp, nhưng cũng vẫn chưa thể coi là giải pháp căn cơ hoàn toàn, nếu xét trên quy mô toàn đô thị.
Theo nhiều ý kiến chuyên gia, Hà Nội cần khoảng 5.405 ha hồ điều hòa theo quy hoạch đến năm 2030, nhưng đến đầu năm 2026 mới đạt khoảng 1.010 ha (chưa đầy 19%). Sở Xây dựng Hà Nội đang xây dựng đề án giai đoạn 2026-2030 (vốn dự tính 20.000 tỷ đồng). Hiệu quả lâu dài giải quyết điểm nghẽn này phụ thuộc vào việc kết nối đồng bộ giữa các trạm bơm đầu mối (như Yên Nghĩa, Liên Mạc) với hệ thống kênh dẫn nội đô, thay vì chỉ xử lý cục bộ từng điểm.
Cùng với việc xây dựng bể ngầm, cải thiện hệ thống thoát nước, thành phố cũng cần cải tạo một số hồ điều hòa hiện có, chống lấn chiếm, chống xả rác, kết hợp với việc thường xuyên nạo vét hệ thống cống chung quanh, nhằm tăng khả năng trữ nước và tiêu thoát nước khi mưa lớn. Khi kết hợp nhiều giải pháp, nguy cơ chống ngập khi mưa lớn tại Hà Nội mới được cải thiện.
Hà Nội cần tiếp cận bài toán thoát nước vừa xử lý trước mắt, vừa bảo đảm tính bền vững trong dài hạn. Đó là: Hạ tầng “mềm”: Áp dụng “Mô hình thoát nước bền vững” (SUDs) và “Mô hình thành phố bọt biển”(Sponge City). Thay vì chỉ dùng cống bê-tông để dẫn nước đi thật nhanh, cần tạo không gian cho nước thấm và trữ tại chỗ thông qua các không gian xanh, vỉa hè thấm nước và các khu công viên, cây xanh mở. Khôi phục và bảo vệ khu vực chứa nước tự nhiên, cùng với việc kiên quyết giữ gìn và nạo vét hệ thống ao, hồ hiện có. Mỗi ao, hồ trong đô thị đóng vai trò như là một “bể điều tiết tự nhiên” chi phí thấp nhưng hiệu quả cực cao khi mưa lớn xảy ra đột ngột.
Hạ tầng “cứng” thông minh: Xây dựng hạ tầng ngầm thoát nước với các đường ống thoát nước kích thước lớn sâu dưới lòng đất và các bể chứa ngầm. Hoàn thiện các trạm bơm đầu mối, trong đó ưu tiên dứt điểm các trạm bơm lớn (như Yên Nghĩa, Liên Mạc) để tăng năng lực cưỡng bức nước ra các sông trục chính (sông Tô Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy), tránh tình trạng nước trong phố không có đường ra.
Công nghệ số và quản lý theo lưu vực: Số hóa hệ thống thoát nước như xây dựng bản đồ số về cao độ nền và hệ thống cống để điều hành thông minh. Sử dụng cảm biến để dự báo sớm điểm ngập và tự động kích hoạt các trạm bơm trước khi mưa lớn đổ xuống. Phân vùng lưu vực, thoát nước theo lưu vực tự nhiên, không chia cắt theo địa giới hành chính. Cần có sự phối hợp liên vùng giữa Hà Nội và các tỉnh lân cận (Bắc Ninh, Phú Thọ và Hưng Yên) để khơi thông dòng chảy hạ du.
Song song, Hà Nội cần cơ chế xã hội hóa để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào vận hành trạm bơm và xử lý nước thải. Người dân đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hệ thống thoát nước, không lấn chiếm kênh mương và xả rác bừa bãi làm tắc nghẽn dòng chảy.
Trong bối cảnh Hà Nội đang hoàn thiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn dài hạn, quy hoạch thoát nước cần được đặt ra theo hướng căn cơ, bền vững: Vừa xử lý các điểm nóng, điểm nghẽn cấp bách hiện nay, vừa chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó lâu dài trước tác động của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa nhanh.
Kỳ vọng, với cách tiếp cận đồng bộ, quyết liệt và có trọng tâm, Hà Nội sẽ từng bước xử lý dứt điểm tình trạng ngập úng cục bộ kéo dài nhiều năm qua, đáp ứng yêu cầu phát triển của một đô thị lớn, hiện đại và đáng sống ■
Muốn giải quyết triệt để vấn đề chống úng ngập, Thủ đô Hà Nội cần một chiến lược dài hạn kết hợp cả giải pháp “xám” (công trình) và “xanh” (hồ, cây xanh, bề mặt thấm).
