Sách giả, sách lậu lâu nay vẫn luôn là vấn đề nhức nhối, gây ra nhiều thiệt hại cũng như ảnh hưởng tiêu cực tới ngành xuất bản nói chung và các đơn vị phát hành nói riêng.
Đặc biệt, khi công nghệ phát triển, các công cụ sao chép trở nên hiện đại, nhanh chóng và tiện dụng, thì công cuộc phòng chống và ngăn chặn nạn sách giả, sách lậu càng trở nên cam go hơn bao giờ hết.
Để cùng nhìn nhận rõ hơn thực trạng cũng như tìm kiếm giải pháp, Báo Nhân Dân tổ chức chương trình tọa đàm “Tăng cường sức đề kháng trong cuộc chiến chống vi phạm bản quyền ở lĩnh vực xuất bản”.
Tham dự tọa đàm có ông Đinh Tiến Dũng - Phó Cục trưởng Xuất bản, In và phát hành; Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và ông Nguyễn Xuân Minh, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty Cổ phần Văn hóa Nhã Nam.
Nhìn nhận thực trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản
Để làm ra được một cuốn sách, phải qua rất nhiều công đoạn, mất rất nhiều công sức và thời gian. Tuy nhiên chỉ ngay sau khi cuốn sách đó xuất hiện trên thị trường, sách giả, sách lậu đã xuất hiện gần như không mất chút công sức nào. Đây vẫn là vấn đề nhức nhối đối với những người làm sách, và mỗi đơn vị làm sách đều phải chịu những kiểu làm sách giả, sách lậu khác nhau.
Đề cập đến tình trạng này, Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, đại diện cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đơn vị có thể coi là bị vi phạm bản quyền nhiều nhất hiện nay, cho biết, thị phần của Nhà xuất bản chiếm tới 70% cả nước, do đó sách cũng bị in giả, in lậu nhiều nhất. Sách bị làm giả, in lậu chủ yếu là sách giáo khoa, sách tham khảo, đặc biệt là sách tham khảo tiếng Anh.
Ông Phạm Vĩnh Thái cho biết, từ năm 2010 đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện gần 42 triệu bản sách giả, cùng khoảng 16.000 tấn vật tư in ấn bị thu giữ trên toàn quốc. Trong khoảng 7 tháng gần đây, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cùng phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức bắt và thu giữ khoảng 160 nghìn bản sách lậu. Tình trạng sách giả, sách lậu đặc biệt phát triển mạnh và phổ biến vào khoảng thời gian gần vào năm học.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái cũng cho biết, theo thống kê của Nhà xuất bản, khoảng 10 hình thức vi phạm đã được các cơ quan chức năng bắt được như sao chép, copy sách giáo khoa mà không được phép của Nhà xuất bản, đặc biệt là bản sách pdf đã bị sao in lậu trên nhiều trang web và scan thành e-book, được truyền tay nhau phổ biến rộng rãi.
Ông Nguyễn Xuân Minh, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam chia sẻ: “Tình trạng vi phạm bản quyền trong xuất bản hiện nay đang rất nóng. Tại đơn vị chúng tôi, hầu hết các cuốn sách bán chạy đều bị làm giả hoặc làm lậu chỉ trong vòng một tuần, thậm chí là chỉ vài ngày. Thậm chí, có những đầu sách mà chúng tôi không nghĩ sẽ bị làm giả vì chúng vốn rất kén độc giả. Do đó, sách chỉ được in với số lượng hạn chế để phục vụ một nhóm nhỏ các nhà nghiên cứu, nhưng rồi vẫn thấy chúng bị làm lậu trên thị trường với các hình thức ngày càng đa dạng và phong phú”.
Một hình thức nữa, theo ông Nguyễn Xuân Minh đánh giá còn nguy hiểm hơn, là vi phạm bản quyền dưới các định dạng điện tử như: e-book, sách nói, file PDF hoặc các bản chuyển thể không xin phép. Có tới 99% sách của Nhã Nam khi phát hành đều bị chuyển sang ebook trái phép.
Kỷ lục nhanh nhất gần đây là cuốn sách "Họ và tên" của tác giả Trần Quang Đức chỉ vừa phát hành trong vòng 3 ngày, file PDF đã bị phát tán tràn lan trên mạng. Ngoài ra, còn một hình thức khác là nhiều người cầm cuốn sách và đọc trọn bộ nội dung rồi đăng tải lên các trang mạng như YouTube hoặc Spotify để thu hút người nghe.
Từ góc độ người quản lý, ông Đinh Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành cho biết, hiện nay, vi phạm bản quyền – đặc biệt là bản quyền trên môi trường số – đang diễn biến rất phức tạp, trong đó có lĩnh vực xuất bản và đây cũng là lĩnh vực vi phạm phổ biến.
Qua quá trình từng tham gia công tác thanh tra, kiểm tra và hiện nay làm công tác quản lý nhà nước về xuất bản, tôi nhận thấy các hành vi vi phạm, trong đó có vi phạm bản quyền, đang có xu hướng gia tăng. Dù vậy, các cơ quan chức năng đã tăng cường phối hợp, triển khai nhiều giải pháp nhằm kiểm soát và giảm thiểu vi phạm, đặc biệt trên không gian mạng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy mức độ vi phạm ngày càng tinh vi, lợi dụng công nghệ để lan truyền nhanh chóng. Chỉ với một thao tác đơn giản, một bản nội dung có thể được sao chép và phát tán tới hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người dùng. Nếu như trước đây, vi phạm bản quyền chủ yếu ở dạng in ấn thì hiện nay, vi phạm trên môi trường số chiếm tới hơn 90%.
Vi phạm tăng cao nhờ công nghệ và môi trường số
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái cho biết, về các hình thức vi phạm, có thể thấy tình trạng sách giả, sách lậu đang diễn biến phức tạp trên cả hai “mặt trận”: in ấn truyền thống và môi trường số.
Trên môi trường số, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao xử lý một số trang web sử dụng trái phép các bản PDF sách giáo khoa nhằm trục lợi. Đáng chú ý, khi bị phát hiện, một số đơn vị vi phạm thậm chí đề nghị “hợp tác” chia sẻ doanh thu. Tuy nhiên, điều đó không làm thay đổi bản chất vi phạm, mà ngược lại càng cho thấy tính chất nghiêm trọng và phức tạp của hành vi xâm phạm bản quyền trong môi trường số.
Tương tự, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam Nguyễn Xuân Minh cũng cho rằng, tình trạng vi phạm bản quyền xuất bản đang diễn ra mạnh mẽ hơn trên môi trường số.
Với tốc độ lan truyền chóng mặt hiện nay, một khi nội dung đã bị đưa lên mạng thì thực sự rất khó khăn để gỡ bỏ, vì nó lan tỏa nhanh như một loại virus. Rất nhiều người chia sẻ các nội dung này với tâm thế vô tư và không nghĩ rằng hành động của mình là sai trái. Một khi nội dung đã xuất hiện trên Internet, nó sẽ được chuyển sang vô vàn định dạng khác nhau và lan truyền vô cùng mạnh mẽ.
Ông Nguyễn Xuân Minh nhận định: “Đối với các hình thức vi phạm ngoài đời thực, tôi tin rằng với các biện pháp nghiệp vụ của cơ quan công an, chúng ta có thể truy vết và tìm ra người vi phạm để có cơ sở xử lý. Tuy nhiên, đối với sự lan truyền trên không gian mạng, mức độ nguy hại hiện nay vẫn chưa thể đo đếm một cách chính xác. Nhưng tôi tin đó là một con số khổng lồ”.
Nhìn nhận chung từ phía cơ quan quản lý, ông Đinh Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành cho rằng, hiện nay việc vi phạm bản quyền trên môi trường số rất phức tạp, sách chỉ là một trong nhiều lĩnh vực. Cách đây 10 năm vi phạm bản quyền bản giấy và bản điện tử là 50/50, nhưng hiện nay, vi phạm trên môi trường số chiếm tới 90% vì các thiết bị điện tử cầm tay ngày càng hiện đại và giúp người vi phạm dễ dàng sao chép, phát tán sách trái phép.
Những ảnh hưởng trước mắt và lâu dài tới toàn xã hội
Chia sẻ về những ảnh hưởng của sách giả, sách lậu, Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, vì sản phẩm của Nhà xuất bản chủ yếu là sách giáo khoa, cho nên trước hết đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ nét nhất là học sinh và giáo viên. Bởi vì tại Việt Nam, các bộ sách giáo khoa hiện hành đều được xây dựng theo chuẩn chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, bảo đảm chặt chẽ cả về nội dung lẫn hình thức, với những tiêu chuẩn cụ thể từ loại giấy, màu sắc, mực in cho đến nội dung.
Vì vậy, bất kỳ ấn phẩm nào không đáp ứng đúng các yêu cầu này – từ nội dung kiến thức đến hệ thống hình ảnh, chữ viết – đều có thể gây ra những tác động tiêu cực trên diện rộng. Khi nội dung sách bị sai lệch, không chỉ làm gián đoạn quá trình tiếp thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu cần đạt của từng bài học, thậm chí của cả chương trình.
Bên cạnh đó, việc làm giả, làm sai lệch nội dung sách giáo khoa còn ảnh hưởng trực tiếp đến đội ngũ tác giả – những nhà khoa học, nhà giáo có trình độ chuyên môn và sư phạm cao. Mỗi cuốn sách là kết tinh của quá trình nghiên cứu, lao động nghiêm túc. Khi bị sao chép, bóp méo, uy tín cá nhân và giá trị học thuật của tác giả bị tổn hại, đồng thời xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu trí tuệ.
Tình trạng sách lậu lan tràn không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, các đối tác và tác giả, mà còn bào mòn động lực sáng tạo. Nếu không được kiểm soát, nguy cơ các tác giả giảm sút sự gắn bó, hạn chế tham gia biên soạn các bộ sách mới là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Không đề cập trực tiếp đến thiệt hại, ông Nguyễn Xuân Minh cung cấp con số thống kê về một cuốn sách thuộc hàng bán chạy (bestseller) của Nhã Nam, trong khi Nhã Nam chỉ bán được vài chục nghìn bản thì chỉ riêng một kênh “lậu” tìm quét được đã có khoảng 120.000 lượt tải về.
"Nếu tính toán đơn giản, giả sử, chỉ có 10% số người chọn mua sách thật hoặc mua bản điện tử chính thống thì đơn vị này đã bị mất đi khoảng 12.000 độc giả tiềm năng sẵn sàng trả tiền cho cuốn sách đó", ông Nguyễn Xuân Minh phân tích.
Bên cạnh đó, theo Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam, với các dòng sách phổ thông trên thị trường, số lượng ấn bản ban đầu của các đơn vị xuất bản thường chỉ rơi vào khoảng 2.000-3.000 bản. Do đó, việc mất đi khoảng 12.000 độc giả chỉ với một đầu sách là một tổn thất cực kỳ lớn đối với ngành xuất bản. Trong khi đó, doanh thu của ngành xuất bản Việt Nam hiện vẫn còn khá khiêm tốn, chưa thực sự phù hợp so với tiềm năng của thị trường.
Những ảnh hưởng nặng nề hơn, theo ông Nguyễn Xuân Minh, đó là không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho đơn vị xuất bản mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của công ty đó nói riêng và ngành xuất bản Việt Nam nói chung trong mắt các đối tác nước ngoài.
Từ góc độ nhà quản lý, ông Đinh Tiến Dũng cho rằng, vi phạm bản quyền để lại nhiều hệ lụy khôn lường cho xã hội.
Trước hết, về mặt kinh tế, mỗi năm, lĩnh vực bản quyền thiệt hại khoảng 350 triệu USD, riêng sách thì có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Tuy nhiên, về mặt hậu quả, những cuốn sách in lậu, nội dung bị bóp méo, thậm chí sử dụng AI để phái sinh, thì kết quả giữa bản gốc và bản phái sinh không còn tương thích với nhau, dẫn đến sai lệch nội dung. Người tiếp nhận bị ảnh hưởng vì không được đọc bản gốc. Đặc biệt, với sách giáo khoa, sách liên quan đến giảng dạy và trồng người, hậu quả có thể kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến thế hệ trẻ.
Chưa kể, chỉ cần một số sơ suất trong xuất bản, thí dụ như chèn các đường link, thì với công nghệ hiện nay, những đường link đó có thể dẫn đến những hệ quả khó lường. Thực tế đã có những vụ việc liên quan đến sách tham khảo gây ra tác động tiêu cực.
Đồng tình với ông Phạm Vĩnh Thái, ông Đinh Tiến Dũng cũng khẳng định, sách lậu còn triệt tiêu khả năng sáng tạo của tác giả. Một cuốn sách vừa xuất bản đã bị làm giả, làm lậu thì nguồn thu của tác giả giảm đi đáng kể. Điều đó khiến tác giả không còn động lực sáng tạo, vì vừa bị thiệt hại kinh tế, vừa bị đánh cắp chất xám. Người sáng tác luôn có cảm giác ấm ức, ảnh hưởng đến tinh thần và động lực để tiếp tục cho ra đời những tác phẩm mới.
Bên cạnh đó là thất thu thuế cho Nhà nước. Sách in lậu trốn thuế, bán trên môi trường mạng với giá rất rẻ, có thể giảm tới 70–90% vì không phải trả chi phí bản quyền, không biên tập, không tổ chức bản thảo. Chỉ cần scan hoặc photocopy là có thể in và bán tràn lan.
Hệ lụy còn lan rộng hơn khi một số đối tượng trong nước vi phạm bản quyền của nước ngoài, ảnh hưởng đến uy tín quốc gia.
Cùng tìm giải pháp chống vi phạm bản quyền
Trước tình trạng vi phạm bản quyền muôn màu muôn vẻ cả ở lĩnh vực sách in và môi trường số, các đơn vị xuất bản đã phải tìm và áp dụng nhiều biện pháp để tự bảo vệ quyền lợi của mình.
Theo Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, thực tế cho thấy, tình trạng xâm phạm bản quyền sách giáo dục diễn ra quanh năm, nhưng gia tăng mạnh vào thời điểm trước mỗi năm học mới. Trước thực trạng đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam duy trì phối hợp chặt chẽ với lực lượng chức năng, đặc biệt là Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế và buôn lậu (PC03) tại các tỉnh, thành phố cùng lực lượng công an kinh tế, nhằm tổ chức các đợt kiểm tra, truy quét, đồng thời phối hợp với Cục Xuất bản, In và Phát hành. Với vai trò không phải là cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị chủ yếu cung cấp mẫu sách, dữ liệu kỹ thuật và thông tin cần thiết để phục vụ quá trình xác minh, xử lý vi phạm.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đã thành lập Ban Chỉ đạo chống in lậu, triển khai hoạt động thường xuyên, liên tục trên phạm vi toàn quốc, từ cấp trung ương đến các địa phương.
Về phía Nhã Nam, ông Nguyễn Xuân Minh cho biết, hiện nay, các đối tác liên kết với đơn vị này đều triển khai những biện pháp chủ động để bảo vệ tài sản trí tuệ.
“Đối với vấn đề sách bị in lậu, in giả, các nhân sự tại phòng Kinh doanh của Nhã Nam sẽ thường xuyên rà soát trên các sàn thương mại điện tử để kiểm tra và phát hiện những nhà bán hàng có nguy cơ bán sách giả, sách kém chất lượng. Chúng tôi sẽ đặt mua hàng để kiểm chứng và thu thập bằng chứng. Dựa trên những bằng chứng đó, phối hợp làm việc với các cơ quan chức năng, đồng thời yêu cầu các sàn thương mại điện tử có biện pháp xử lý tức thời đối với những nhà bán hàng vi phạm”, ông Nguyễn Xuân Minh chia sẻ.
Đối với các cuốn sách bị vi phạm bản quyền trên môi trường mạng, đơn vị của ông Minh định kỳ cử nhân sự rà quét Internet. Khi phát hiện các địa chỉ chia sẻ trái phép, đơn vị sẽ lưu lại đường link để yêu cầu họ gỡ bỏ trực tiếp hoặc yêu cầu các nền tảng chia sẻ gỡ bỏ các bản sách lậu, sách giả.
“Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ, công việc này đang được tự động hóa. Chúng tôi đang nghiên cứu áp dụng các công cụ AI (AI agent) để hằng tuần, hằng tháng tự động tìm kiếm trên các trang mạng. Nếu phát hiện vi phạm, hệ thống sẽ thông báo để chúng tôi kịp thời nắm bắt”, ông Minh thông tin thêm.
Về phía các giải pháp tổng thể từ cơ quan quản lý, ông Đinh Tiến Dũng cho biết, công tác thanh tra, kiểm tra trong thời gian vừa qua đối với vi phạm trong lĩnh vực xuất bản nói chung, vi phạm bản quyền nói riêng đã được Chính phủ quan tâm, chỉ đạo các bộ, ngành, trong đó có Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các bộ, ngành liên quan, triển khai rất quyết liệt và có sự phối hợp khá chặt chẽ.
Hệ thống pháp luật hiện hành đã khá đầy đủ. Luật An ninh mạng cho phép truy vết đến từng đối tượng, Luật Sở hữu trí tuệ đã được sửa đổi nhiều lần và bổ sung các biện pháp như chặn, lọc, tạm ẩn nội dung vi phạm. Các cơ quan quản lý cũng đã làm việc với các nền tảng quốc tế và nhận được cam kết hợp tác.
Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động, vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần tháo gỡ, đặc biệt là trong công tác phối hợp liên ngành để kiểm tra, truy quét các cơ sở in lậu, giả xuất bản phẩm.
Các diễn giả cũng đề cập đến giải pháp căn cơ quan trọng nhất, là nâng cao ý thức người sử dụng.
“Quan trọng nhất chính là công tác tuyên truyền. Cần làm thế nào để độc giả cảm thấy ái ngại khi tải một bản sách không có bản quyền hoặc khi biết đó là sách lậu mà vẫn mua. Nếu họ cảm thấy xấu hổ với hành động đó, ý thức tiêu dùng của cộng đồng sẽ thay đổi”, ông Nguyễn Xuân Minh nhấn mạnh".
Ông Phạm Vĩnh Thái cũng đề cập đến vấn đề tuyên truyền và giáo dục như một giải pháp lâu dài để chống lại vi phạm bản quyền. Trong lĩnh vực giáo dục, từ bậc mầm non đến đại học, cần chú trọng lồng ghép các nội dung giáo dục về ý thức tôn trọng bản quyền, xây dựng văn hóa sử dụng sản phẩm hợp pháp ngay từ sớm. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh truyền thông về giá trị của sách đạt chuẩn, qua đó giúp người dân hiểu rõ sự khác biệt giữa sách thật và sách giả, cũng như những hệ lụy khi sử dụng sản phẩm kém chất lượng.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái khẳng định, khi có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, các hiệp hội nghề nghiệp và các đơn vị xuất bản như Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, việc nâng cao nhận thức cộng đồng mới có thể đạt hiệu quả thực chất..
"Mục tiêu là tăng cường tuyên truyền, đưa được nhiều sách tốt, sách hay, sách có giá trị, kể cả tinh hoa của thế giới đến với người dân. Khi nguồn sách chất lượng được cung cấp nhiều hơn, thì sách giả, sách lậu sẽ dần bị đẩy lùi", Phó Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành Đinh Tiến Dũng đồng tình.
