Nơi nghề sơn mài hiện diện trong từng nếp nhà
Nép mình bên dòng sông Nhuệ hiền hòa, làng nghề Bối Khê, xã Chuyên Mỹ, Hà Nội hiện lên với vẻ bình yên, mộc mạc của một làng quê Bắc Bộ. Thế nhưng, phía sau những con ngõ nhỏ và những nếp nhà quen thuộc ấy lại là không khí lao động nhộn nhịp của một làng nghề đã gắn bó với người dân qua nhiều thế hệ.
Dọc các tuyến đường trong làng, không khó để bắt gặp hình ảnh những người thợ đang miệt mài hoàn thiện từng sản phẩm sơn mài. Từ bình hoa, khung gương, khay trang trí đến những món đồ thủ công mỹ nghệ phục vụ xuất khẩu, mỗi công đoạn đều được thực hiện ngay tại các hộ gia đình. Tiếng chà nhám, tiếng mài, tiếng đánh bóng hòa vào khung cảnh làng quê yên ả, tạo nên một bức tranh lao động đặc trưng của vùng đất này.
Nghề sơn mài đã hiện diện ở Bối Khê từ nhiều đời trước và trở thành kế sinh nhai của không ít gia đình. Tuy nhiên, cùng với những biến chuyển của đời sống kinh tế và nhu cầu thị trường, các sản phẩm của làng nghề cũng dần thay đổi theo thời gian.
Theo lời kể của ông Vũ Văn Sắc (70 tuổi), người đã trải qua hơn 40 năm làm nghề: “Ngày xưa, làng chủ yếu làm đồ thờ, sơn son thiếp vàng. Nhưng đến thời kỳ hội nhập mở cửa, hầu hết các gia đình đều chuyển qua làm các mặt hàng xuất khẩu nước ngoài như hiện nay.”
Từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng và đời sống truyền thống, sơn mài Bối Khê ngày nay đã mở rộng sang các mặt hàng thủ công mỹ nghệ mang tính ứng dụng cao. Những chiếc bình trang trí, khung gương hay đồ nội thất sơn mài không chỉ xuất hiện trên thị trường trong nước mà còn theo các đơn hàng đến nhiều quốc gia khác nhau. Sự thích nghi ấy đã giúp nghề sơn mài tiếp tục tồn tại và mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân trong làng.
Ký ức một thời của tranh sơn mài Bối Khê
Trước khi gắn liền với những mặt hàng trang trí phục vụ đời sống và xuất khẩu, Bối Khê từng được biết đến như một làng nghề chuyên làm tranh sơn mài truyền thống. Qua nhiều thế hệ, những người thợ nơi đây đã gìn giữ kỹ thuật vẽ, phủ sơn và mài tranh thủ công, đó là một quá trình đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn cùng trình độ tay nghề cao.
Theo các nghệ nhân trong làng, giai đoạn trước thời kỳ đổi mới, tranh sơn mài từng là sản phẩm chủ đạo của Bối Khê. Mỗi tác phẩm đều được thực hiện hoàn toàn thủ công, trải qua nhiều lớp sơn, nhiều công đoạn xử lý và có khi mất hàng tháng để hoàn thiện. Ông Đinh Văn Hùng là một trong vài nghệ nhân làm tranh sơn mài truyền thống còn lại trong làng, cho biết: “Thời bao cấp có các hợp tác xã sản xuất hàng sơn mài truyền thống. Tất cả các sản phẩm đều được vẽ bằng tay, mài da”.
Từ những lớp sơn được phủ chồng lên nhau, từ vỏ trứng, vàng, bạc hay những chi tiết khảm được xử lý bằng tay, mỗi bức tranh là kết quả của một quá trình lao động công phu kéo dài qua nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng. Chính những tác phẩm ấy đã góp phần tạo nên tên tuổi của sơn mài Bối Khê suốt nhiều thập kỷ.
Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của thị trường và nhu cầu tiêu dùng, những giá trị từng nằm ở trung tâm của làng nghề cũng dần đứng trước những chuyển động mới.
Theo ông Hùng, nếu trước đây tranh sơn mài từng là sản phẩm quen thuộc của làng nghề, thì nay số người còn theo đuổi dòng tranh truyền thống chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Các mặt hàng thủ công mỹ nghệ ngày càng chiếm ưu thế nhờ thời gian sản xuất ngắn, dễ tiêu thụ và phù hợp với nhu cầu thị trường.
Hơn hết, hàng thủ công mỹ nghệ mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn, còn tranh sơn mài lại đòi hỏi quá trình chế tác công phu, nhiều công đoạn, cũng như mức đầu tư lớn hơn.
Tuy nghệ nhân Đinh Văn Hùng có chút tâm tư trước hướng đi mới của làng nghề, nhưng không hề phản đối sự chuyển mình trong tư duy sản xuất của lớp nghệ nhân trẻ. Bởi chính các sản phẩm thủ công mỹ nghệ đã giúp nhiều hộ dân duy trì sinh kế, mở rộng thị trường và thích ứng với những biến động của nền kinh tế.
Điều tất yếu khi thị trường ngày càng đóng vai trò quyết định, những dòng sản phẩm đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và giá trị nghệ thuật như tranh sơn mài dần không còn là lựa chọn của số đông.
Sự chuyển đổi này là điều gần như tất yếu bởi một sản phẩm thủ công mỹ nghệ có thể được hoàn thiện trong thời gian ngắn hơn, đáp ứng đơn hàng đều đặn và tạo nguồn thu ổn định. Chính các sản phẩm thủ công mỹ nghệ đã giúp giữ chân người lao động và giúp nghề sơn mài tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại.
Trong khi đó, một bức tranh sơn mài truyền thống có thể mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng để hoàn thiện, nhưng đầu ra lại không phải lúc nào cũng chắc chắn. Giữa bài toán gìn giữ nghề và áp lực mưu sinh, nhiều người dân đã lựa chọn hướng đi phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường.
Giữ nghề và giữ hồn nghề
Sự thay đổi của Bối Khê hôm nay hiện hữu trong những sản phẩm được tạo ra mỗi ngày. Đó là sự lựa chọn không khó lý giải: “Người trẻ bây giờ “ngả sang” làm những mặt hàng đơn giản, sản xuất nhanh hơn và dễ làm kinh tế hơn”.
Vì thế, câu chuyện của Bối Khê không phải là cuộc đối đầu giữa cái cũ và cái mới, cũng không phải câu chuyện về sự đúng sai giữa hai hướng phát triển. Một mặt, xu hướng mới đang giúp nghề tồn tại bằng cách thích ứng với thị trường. Mặt khác, vẫn còn đó những nghệ nhân đang cố gắng gìn giữ những giá trị nguyên bản đã làm nên bản sắc của nghề qua nhiều thế hệ.
