Làng - cội nguồn văn hóa và nền tảng của cộng đồng Việt
Trong dòng chảy hàng nghìn năm lịch sử dân tộc, làng không chỉ là nơi cư trú của cư dân nông nghiệp, mà còn là không gian văn hóa kết tinh và lưu truyền những giá trị bền vững của người Việt. Mỗi ngôi làng là một cộng đồng được hình thành qua nhiều thế hệ, gắn kết bởi huyết thống, nghề nghiệp, phong tục, tín ngưỡng và những quy ước chung.
Nếu gia đình là tế bào của xã hội thì làng là môi trường nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng, hun đúc lòng yêu nước và bản sắc văn hóa dân tộc. Từ mái đình, giếng nước, cây đa, câu dân ca, lễ hội, hương ước đến những phong tục tốt đẹp, tất cả đã trở thành ký ức văn hóa được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, làng luôn giữ vị trí đặc biệt. Đó không chỉ là nơi tổ chức sản xuất, bảo đảm đời sống của người dân mà còn là "pháo đài" bảo vệ quê hương trong các cuộc kháng chiến, là hậu phương vững chắc của tiền tuyến. Từ mỗi làng quê đã hình thành tinh thần yêu nước, ý chí cố kết cộng đồng và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc - những giá trị làm nên sức sống trường tồn của đất nước.
Bước vào thời kỳ đổi mới, cùng với quá trình đô thị hóa và xây dựng nông thôn mới, vai trò của làng tiếp tục được khẳng định. Từ mỗi thôn, xóm, sức dân được khơi dậy để phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng đời sống văn hóa, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Nhiều vùng quê đã đổi thay mạnh mẽ, trở thành những miền quê đáng sống nhưng vẫn giữ được cốt cách và bản sắc văn hóa truyền thống.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kết cấu hạ tầng, chuyển đổi số, quá trình đô thị hóa và yêu cầu đổi mới mô hình quản trị, không gian phát triển của nông thôn đang có nhiều thay đổi. Những đơn vị dân cư được hình thành từ hàng trăm năm trước với quy mô nhỏ, phân tán dần bộc lộ những hạn chế trong tổ chức quản lý, đầu tư hạ tầng và cung cấp dịch vụ công. Việc sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố vì vậy trở thành yêu cầu khách quan nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị ở cơ sở, đồng thời tạo điều kiện tập trung nguồn lực cho phát triển.
Song, cần nhận thức rõ rằng sáp nhập thôn không đơn thuần là sự điều chỉnh địa giới hay quy mô dân số. Đó còn là sự thay đổi đối với một không gian văn hóa đã được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ chú trọng yêu cầu quản lý hành chính mà xem nhẹ việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, chúng ta có thể vô tình làm phai nhạt ký ức cộng đồng, những biểu tượng văn hóa và sự gắn kết vốn là sức mạnh của làng quê Việt Nam.
Bởi vậy, trong quá trình sắp xếp thôn theo yêu cầu phát triển mới, mục tiêu không chỉ là tổ chức lại không gian quản lý mà còn phải gìn giữ được "hồn làng" - những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của nông thôn Việt Nam. Đây cũng là điều kiện quan trọng để xây dựng những cộng đồng dân cư hiện đại, văn minh, có năng lực phát triển nhưng vẫn gìn giữ được cội nguồn văn hóa và bản sắc của mỗi vùng quê.
Sáp nhập thôn: Kiến tạo không gian phát triển mới
Sự phát triển mạnh mẽ của kết cấu hạ tầng, khoa học-công nghệ, chuyển đổi số và hệ thống thông tin liên lạc đang làm thay đổi căn bản không gian phát triển của khu vực nông thôn. Cùng với việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, yêu cầu sắp xếp, tổ chức lại các thôn, tổ dân phố theo quy mô phù hợp là xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở, khai thác hiệu quả các nguồn lực và tạo động lực phát triển trong giai đoạn mới.
Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố đang được nhiều địa phương triển khai đồng bộ theo các quy định hiện hành. Trên thực tế, nhiều thôn mới được hình thành từ việc hợp nhất ba đến năm làng truyền thống, tạo nên không gian cộng đồng rộng lớn hơn cả về diện tích, dân số và nguồn lực phát triển.
Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn là quá trình kiến tạo một không gian phát triển mới. Quy mô lớn hơn cho phép quy hoạch đồng bộ kết cấu hạ tầng, tổ chức lại sản xuất, nâng cao chất lượng dịch vụ công và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực đầu tư. Đồng thời, việc mở rộng quy mô dân cư cũng tạo điều kiện phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, kinh tế số, thương mại điện tử, logistics, du lịch nông thôn và các dịch vụ phục vụ cộng đồng.
Sáp nhập thôn làm thay đổi một không gian văn hóa đã được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, trong quá trình sắp xếp thôn theo yêu cầu phát triển mới, mục tiêu không chỉ là tổ chức lại không gian quản lý mà còn phải gìn giữ được "hồn làng" - những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của nông thôn Việt Nam.
Không gian phát triển mới cũng mở ra điều kiện thuận lợi để xây dựng hạ tầng số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu dân cư, triển khai địa chỉ số, cung cấp dịch vụ công trực tuyến và từng bước hình thành nông thôn thông minh. Khi giao thông, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng số được kết nối đồng bộ, khoảng cách giữa nông thôn với đô thị sẽ từng bước được thu hẹp, tạo điều kiện để người dân tiếp cận tốt hơn các dịch vụ giáo dục, y tế, văn hóa và các cơ hội phát triển kinh tế.
Quan trọng hơn, việc sắp xếp thôn không chỉ hướng tới mục tiêu quản lý thuận lợi hơn mà còn tạo dư địa phát triển lâu dài cho mỗi cộng đồng dân cư. Một thôn có quy mô hợp lý sẽ thuận lợi hơn trong quy hoạch không gian, huy động nguồn lực xã hội, đầu tư các thiết chế văn hóa-xã hội và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị. Đây cũng là tiền đề để hình thành những cộng đồng nông thôn hiện đại, có khả năng thích ứng với quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và yêu cầu phát triển bền vững.
Tuy nhiên, càng mở rộng không gian phát triển thì yêu cầu gìn giữ bản sắc văn hóa càng trở nên quan trọng. Mỗi làng không chỉ là một địa danh, mà còn là nơi lưu giữ lịch sử hình thành, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nếu quá trình sắp xếp chỉ chú trọng yếu tố quản lý mà chưa quan tâm đầy đủ đến các giá trị văn hóa, sự gắn kết cộng đồng có thể bị suy giảm, ảnh hưởng đến sức mạnh nội sinh của nông thôn.
Vì vậy, thành công của chủ trương sáp nhập thôn không chỉ được đánh giá bằng quy mô đơn vị hành chính hay hiệu quả quản trị, mà còn ở khả năng kết hợp hài hòa giữa đổi mới mô hình tổ chức với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Đó cũng là nền tảng để không gian phát triển mới thực sự trở thành không gian phát triển bền vững.
Giữ hồn làng trong không gian phát triển mới
Nếu sáp nhập thôn mở ra một không gian phát triển mới thì gìn giữ "hồn làng" chính là điều kiện để không gian ấy phát triển bền vững. Bởi lẽ, làng và thôn tuy có mối quan hệ gắn bó nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Thôn là đơn vị quản lý hành chính, còn làng là một thực thể văn hóa được hình thành qua lịch sử, kết tinh trong tên đất, tên làng, các di tích, lễ hội, hương ước, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng. Vì vậy, sắp xếp thôn không có nghĩa là làm mất đi bản sắc của các làng truyền thống.
Lễ rước tượng Danh nhân Nguyễn Xuân Đàm tại làng Quần Ngọc, xã Gia Hanh, tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh: Xuân Bách
Trước hết, cần tiếp tục gìn giữ tên gọi của các làng cũ trong đời sống văn hóa và sinh hoạt cộng đồng; coi đó là những không gian văn hóa cần được bảo tồn lâu dài. Việc tổ chức các tổ dân cư trên cơ sở địa bàn các làng trước đây sẽ góp phần duy trì sự gắn kết cộng đồng, tạo thuận lợi cho việc tổ chức lễ hội, bảo tồn phong tục, phát huy vai trò tự quản của nhân dân và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.
Cùng với đó, việc quy hoạch các thôn mới cần được thực hiện với tầm nhìn dài hạn, gắn với mục tiêu xây dựng nông thôn mới hiện đại, nông thôn thông minh và phát triển bền vững. Quy hoạch phải bảo đảm sự kết nối đồng bộ giữa khu dân cư, vùng sản xuất, hạ tầng giao thông, hạ tầng số và các thiết chế văn hóa-xã hội như nhà văn hóa, thư viện cộng đồng, sân thể thao, không gian sinh hoạt của người cao tuổi, khu vui chơi cho trẻ em, chợ dân sinh và các công trình phục vụ cộng đồng. Đối với những địa phương có di sản văn hóa, làng nghề truyền thống hoặc các giá trị lịch sử đặc sắc, cần dành không gian thích đáng để bảo tồn, phát huy gắn với phát triển du lịch nông thôn và kinh tế văn hóa.
Lễ rước tượng và khánh thành Đền thờ Danh nhân Nguyễn Xuân Đàm tại làng Quần Ngọc, xã Gia Hanh, tỉnh Hà Tĩnh. Video: Xuân Bách
Một yêu cầu quan trọng khác là đẩy mạnh chuyển đổi số ở nông thôn thông qua việc hoàn thiện hệ thống địa chỉ số, đặt tên đường, đánh số nhà và số hóa dữ liệu dân cư. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo điều kiện phát triển thương mại điện tử, logistics, dịch vụ bưu chính, du lịch và các dịch vụ số. Trong quá trình này, cần ưu tiên sử dụng tên các làng cổ, danh nhân văn hóa và những nhân vật có nhiều đóng góp cho quê hương để đặt tên đường, quảng trường hoặc công trình công cộng, qua đó lưu giữ ký ức cộng đồng và bồi đắp niềm tự hào về truyền thống địa phương.
Thực tiễn tại Hà Tĩnh cho thấy, nhiều thôn sau sắp xếp được hình thành trên cơ sở hợp nhất nhiều làng truyền thống giàu giá trị lịch sử và văn hóa. Dù tổ chức hành chính có thay đổi, nhiều địa phương vẫn duy trì tên làng trong đời sống cộng đồng, bảo tồn đình, đền, chùa, nhà thờ họ, lễ hội truyền thống và phát huy vai trò của các dòng họ, các thiết chế văn hóa ở cơ sở. Kinh nghiệm đó cho thấy, nếu có cách làm phù hợp, sáp nhập thôn không làm mất đi "hồn làng" mà còn tạo điều kiện tập trung nguồn lực để bảo tồn di sản, phát triển du lịch nông thôn, kinh tế văn hóa và xây dựng nông thôn mới bền vững. Đây cũng là kinh nghiệm có thể tham khảo đối với nhiều địa phương trong cả nước.
Lịch sử đã chứng minh rằng, sức sống của dân tộc Việt Nam luôn bắt nguồn từ sức sống của mỗi làng quê. Hôm nay, khi nông thôn bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tổ chức lại không gian quản trị, điều cần gìn giữ không chỉ là tên gọi của một làng hay một địa danh, mà còn là ký ức cộng đồng, những giá trị văn hóa và tinh thần cố kết đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chỉ khi "hồn làng" tiếp tục được gìn giữ trong không gian phát triển mới, quá trình sáp nhập thôn mới thực sự trở thành động lực để xây dựng những miền quê văn minh, hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc Việt Nam.
_______________________________
Tổ chức sản xuất: Xuân Bách
Nội dung: Bùi Huy Cường, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã tỉnh Hà Tĩnh
Thiết kế mỹ thuật: Diệc Dương
