Với bản chất hợp tác, nhân văn và cùng có lợi, kinh tế tập thể ngày càng khẳng định vị trí là một thành phần kinh tế phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.
Tinh thần đó tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Nghị quyết xác định kinh tế tập thể là thành phần kinh tế quan trọng, cùng với kinh tế nhà nước trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát triển hợp tác xã theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững, gắn với chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và kinh tế xanh.
Việt Nam hiện có gần 60% dân số sống ở khu vực nông thôn, hơn 50% lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp vẫn chủ yếu dựa trên kinh tế hộ với quy mô nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết. Đây đang là “điểm nghẽn” lớn trong phát triển nông nghiệp hàng hóa và nâng cao thu nhập cho người dân.
Trong điều kiện kinh tế thị trường với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, kinh tế hộ đang đối mặt với nhiều khó khăn như thiếu vốn, hạn chế về khoa học kỹ thuật, khó tiếp cận thị trường, năng lực cạnh tranh thấp và dễ bị tổn thương trước biến động giá cả, thiên tai, dịch bệnh. Vì vậy, tăng cường liên kết sản xuất thông qua kinh tế tập thể và hợp tác xã là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển bền vững.
Lợi ích cốt lõi của kinh tế tập thể chính là khả năng liên kết các hộ sản xuất nhỏ lẻ thành tổ chức có quy mô và sức cạnh tranh cao hơn. Trong điều kiện sản xuất nông nghiệp còn phân tán, hợp tác xã đóng vai trò tập hợp nông dân, tổ chức lại sản xuất, chuẩn hóa quy trình, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị sản phẩm.
Thông qua hợp tác xã, người dân không chỉ được hỗ trợ về giống, vật tư, kỹ thuật mà còn có điều kiện tham gia chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng khi thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa hàng hóa. Nhờ đó, nhiều sản phẩm nông nghiệp đã từng bước xây dựng thương hiệu, tiếp cận các hệ thống phân phối hiện đại và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Không chỉ nâng cao hiệu quả kinh tế, kinh tế tập thể còn góp phần giảm thiểu rủi ro cho người sản xuất. Khi tham gia hợp tác xã, người dân có điều kiện ổn định đầu ra, hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”, đồng thời nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống.
Khác với mô hình sản xuất đơn lẻ, hợp tác xã không chạy theo lợi nhuận thuần túy mà hướng tới lợi ích chung của thành viên và cộng đồng. Đây cũng chính là yếu tố tạo nên tính ổn định xã hội và nền tảng cho phát triển bền vững.
Trong bối cảnh kinh tế thế giới và trong nước có nhiều biến động, kinh tế tập thể ngày càng thể hiện rõ vai trò như một “bộ đệm” quan trọng của nền kinh tế. Nếu khu vực kinh tế tư nhân thiên về cạnh tranh và hiệu quả, thì kinh tế tập thể lại có ưu thế về tính liên kết, tính cộng đồng và khả năng hỗ trợ các nhóm yếu thế. Đây chính là yếu tố giúp cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội.
Đặc biệt, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, kinh tế tập thể và hợp tác xã muốn phát triển bền vững không thể đứng ngoài quá trình chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ. Việc ứng dụng cơ giới hóa, công nghệ sinh học, hệ thống tưới thông minh, truy xuất nguồn gốc điện tử, thương mại điện tử và quản trị số đang mở ra cơ hội lớn để hợp tác xã nâng cao năng suất, giảm chi phí và gia tăng giá trị sản phẩm.
Cùng với đó, xu hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và nông nghiệp hữu cơ đang đặt ra yêu cầu mới đối với hợp tác xã. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn là hướng đi quan trọng nhằm bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển nông nghiệp bền vững. Những hợp tác xã mạnh dạn đổi mới tư duy, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi xanh sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Thời gian qua, kinh tế tập thể và hợp tác xã đã có nhiều đóng góp quan trọng trong phát triển sản xuất, xây dựng nông thôn mới và ổn định đời sống ở nông thôn. Tuy nhiên, nhìn một cách thẳng thắn, khu vực này vẫn còn nhiều hạn chế như quy mô nhỏ, năng lực quản trị yếu, thiếu vốn, thiếu liên kết bền vững; nhiều hợp tác xã hoạt động còn hình thức, chưa thực sự phát huy vai trò là “bà đỡ” cho kinh tế hộ.
Để kinh tế tập thể và hợp tác xã thực sự trở thành điểm tựa cho người nông dân trong giai đoạn tới, trước hết cần tiếp tục nâng cao nhận thức của người dân về hợp tác xã kiểu mới - mô hình hoàn toàn khác với hợp tác xã thời bao cấp trước đây cả về sở hữu, cơ chế quản lý lẫn phương thức vận hành. Từ đó, người dân chủ động tham gia liên kết, thành lập tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã phù hợp với nhu cầu thực tiễn.
Cùng với đó, cần tiếp tục thực hiện hiệu quả chủ trương tích tụ, tập trung ruộng đất nhằm tạo điều kiện quy hoạch sản xuất quy mô lớn, đẩy mạnh cơ giới hóa, ứng dụng khoa học kỹ thuật, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Đặc biệt, cần thúc đẩy mạnh mẽ liên kết giữa hộ nông dân-hợp tác xã-doanh nghiệp. Đây là xu hướng tất yếu trong nền nông nghiệp hiện đại. Trong mô hình này, hộ dân vẫn là chủ thể trực tiếp sản xuất; hợp tác xã đóng vai trò cầu nối tổ chức sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu và liên kết tiêu thụ; còn doanh nghiệp giữ vai trò chế biến, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị hàng hóa.
Có thể khẳng định rằng, cùng với kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, kinh tế tập thể sẽ tiếp tục là một trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế, góp phần giúp người nông dân nâng cao thu nhập, cải thiện sinh kế và phát triển bền vững. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế xanh và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc phát triển kinh tế tập thể hiện đại, hiệu quả và bền vững không chỉ là yêu cầu kinh tế mà còn là yêu cầu chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của đất nước.
