Với vai trò là trung tâm khoa học, công nghệ cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang tích cực chuẩn bị các bước đi cụ thể để đón đầu kỷ nguyên công nghệ lượng tử.
Theo các chuyên gia, nếu trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi cách xử lý dữ liệu, nhận diện mô hình và tối ưu hóa quyết định, thì công nghệ lượng tử được kỳ vọng sẽ mở ra một lớp năng lực hoàn toàn mới về tính toán, mô phỏng, bảo mật, truyền thông, cảm biến và đo lường chính xác. Hiện, công nghệ lượng tử nổi lên như một trong những hướng công nghệ chiến lược, có khả năng tạo ra những thay đổi căn bản trong nhiều lĩnh vực: tính toán, truyền thông, cảm biến, đo lường, vật liệu, an toàn thông tin, quốc phòng, an ninh, y sinh và các ngành công nghệ cao khác. Và đây không chỉ là một hướng nghiên cứu mới, mà có thể trở thành một năng lực công nghệ chiến lược, tác động sâu sắc đến năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.
Thành phố Hồ Chí Minh đang trong giai đoạn thúc đẩy chuyển đổi số, cũng như xây dựng một nền khoa học, công nghệ tiên tiến. Cho nên, thành phố xác định những công nghệ chiến lược mới phải được tiếp cận sớm, hiểu đúng và chuẩn bị một cách có hệ thống, thay vì chờ đến khi công nghệ đã trở thành xu thế phổ biến mới bắt đầu hành động.
Trước những ưu điểm công nghệ lượng tử mang lại, thành phố không đứng ngoài hay chờ đợi công nghệ, mà chủ động đi trước một bước: Kết nối hệ sinh thái Nhà nước-đại học-doanh nghiệp, chuẩn bị nguồn nhân lực. Đồng thời, rà soát các yêu cầu an toàn dữ liệu và nhận diện sớm các bài toán đô thị, tài chính, logistics, y tế, giáo dục... mà công nghệ lượng tử có thể đóng góp trong tương lai.
Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Trần Trọng Tuyên cho biết: Công nghệ lượng tử có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều lĩnh vực chiến lược khác như dữ liệu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin, công nghệ không gian và hạ tầng số. Điều đó đặt ra cho các địa phương năng động như Thành phố Hồ Chí Minh một yêu cầu rất rõ: Phải chủ động chuẩn bị năng lực, chủ động kết nối nguồn lực và chủ động lựa chọn những bước đi thực chất ngay từ hôm nay.
Công nghệ lượng tử là lĩnh vực rất rộng, nếu chọn đúng một số lĩnh vực phù hợp với năng lực hiện có và nhu cầu cấp bách của thành phố thì thành phố hoàn toàn có thể tạo được vị trí của mình. Tuy nhiên, để làm được điều này, thành phố cần vượt qua năm điểm nghẽn đang cản bước tiến để hình thành năng lực công nghệ lượng tử: thiếu kiến trúc điều phối (nguồn lực phân tán); thiếu hạ tầng dùng chung; nhân lực liên ngành; cơ chế quản lý chưa linh hoạt; chuỗi thương mại đứt gãy (thiếu cơ chế đặt hàng, nghiên cứu không hoàn thành sản phẩm).
Trong năm điểm nghẽn này, điểm nghẽn nguồn nhân lực là rào cản lớn nhất. Lượng tử là một ngành khoa học cực khó, đòi hỏi sự giao thoa sâu sắc giữa rất nhiều ngành khoa học cơ bản. Không có nhân lực đủ sâu, đủ liên ngành sẽ khó biến một định hướng chiến lược thành năng lực thật sự.
Thành phố không đặt mục tiêu sở hữu máy tính lượng tử bằng mọi giá, mà thay vào đó, mục tiêu cốt lõi là chuẩn bị sẵn sàng năng lực tiếp nhận công nghệ lượng tử để phục vụ phát triển kinh tế-xã hội. Năng lực này không nằm ở các thiết bị đắt tiền, mà cốt lõi nằm ở việc xây dựng nguồn nhân lực lượng tử.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Trung Hòa, Trưởng ban Đào tạo VNQuantum Network (Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và Chuyên gia công nghệ lượng tử Việt Nam) cho rằng: Muốn Thành phố Hồ Chí Minh sẵn sàng cho kỷ nguyên lượng tử, việc đầu tiên không phải là mua công nghệ, mà là xây dựng nguồn nhân lực hiểu biết, biết làm, biết dạy và biết nghiên cứu. Nguồn nhân lực cần xây dựng theo các tầng: lãnh đạo (ra quyết định), kỹ sư (triển khai), giảng viên (người dạy), nhà nghiên cứu (đổi mới sáng tạo).
Hiện, công nghệ lượng tử đã và đang đi ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm, hình thành ba trụ cột lớn: tính toán lượng tử; truyền thông và bảo mật lượng tử; cảm biến lượng tử. Đây không còn là câu chuyện của riêng các nhà vật lý mà là câu chuyện về năng lực cạnh tranh, chủ quyền công nghệ, an toàn dữ liệu, an ninh quốc gia và vị thế của mỗi quốc gia trong kỷ nguyên số.
Và vì sao phải xây dựng chiến lược công nghệ lượng tử ngay từ bây giờ mà không thể chậm hơn. Có ba lý do: bảo đảm an toàn thông tin; công nghệ lượng tử có ý nghĩa chiến lược; thế giới đã bước vào giai đoạn cạnh tranh mới về công nghệ lượng tử. Công nghệ lượng tử là công nghệ lưỡng dụng, có ý nghĩa chiến lược đối với quốc phòng, an ninh, kinh tế số và năng lực cạnh tranh quốc gia. Một quốc gia có thể mua một số thiết bị, có thể nhập khẩu một số hệ thống trong ngắn hạn, nhưng không thể mua được năng lực an ninh công nghệ từ bên ngoài.
Năng lực đó, chỉ có thể được xây dựng bằng đội ngũ của chính mình, bằng hạ tầng của chính mình, bằng quá trình học hỏi, tiếp nhận, làm chủ và sáng tạo của chính mình.
Chuyên gia cho rằng, điểm chung trong cách tiếp cận của các quốc gia đi trước là: phát triển công nghệ lượng tử không thể làm theo tư duy ngắn hạn; không thể chỉ dựa vào một nhóm nghiên cứu đơn lẻ; càng không thể chờ đến khi công nghệ chín muồi mới bắt đầu chuẩn bị.
Công nghệ lượng tử đòi hỏi một hệ sinh thái đầy đủ: nghiên cứu cơ bản mạnh; đội ngũ nhân lực chất lượng cao; hạ tầng phòng thí nghiệm, thiết bị, bệ thử nghiệm dùng chung; doanh nghiệp công nghệ tham gia từ sớm; tiêu chuẩn, đo lường và an toàn hậu lượng tử; cơ chế hợp tác quốc tế. Nếu hình thành được hệ sinh thái này, kỳ vọng sẽ khắc phục được các điểm nghẽn hiện nay, thúc đẩy phát triển hạ tầng nghiên cứu, tăng cường phối hợp liên ngành và kết nối chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu ứng dụng thực tiễn.
Qua đó, góp phần hình thành các năng lực cốt lõi về công nghệ lượng tử, rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thương mại hóa sản phẩm và vượt qua “thung lũng chết” trong đổi mới sáng tạo.
