Từ ký ức “chăn mèo” đến sách cho phạm nhân
Tô Giang từng là một nhà báo đầy triển vọng tại Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An, nhưng vì vướng vào nợ nần khi tính nhầm thời điểm đầu tư bất động sản, năm 2013, anh quyết định rời Việt Nam sang Úc với giấc mộng đổi đời.
Chỉ đến khi đặt chân đến Úc, anh mới biết rằng xứ người chẳng phải là thiên đường như mọi người vẫn thường mơ mộng hay ca ngợi. Không bằng cấp, không nói được tiếng Anh, chẳng thể kiếm được một việc làm hợp pháp, những ảo tưởng của anh về việc có thể kiếm tiền để trả nợ nhanh chóng bị hiện thực khắc nghiệt bóp nghẹt. Chẳng thể trở về khi món nợ ở nhà vẫn còn và chồng chất thêm cả tiền gia đình vay nợ để lo cho mình đi nước ngoài, anh đành nhắm mắt đưa chân trở thành “Người chăn mèo” (Tiếng lóng chỉ những người trồng cần sa ở Úc) cho các ông trùm.
Anh giấu mình trong những ngôi nhà đóng kín cửa, hầu như chẳng giao tiếp với ai ngoài những người trong đường dây của mình. Sau những phi vụ thành công, anh càng tự tin hơn với hoạt động phi pháp nhưng dễ dàng hái ra tiền này. Nhưng đúng như ông bà ta đã dạy, “đi đêm lắm có ngày gặp ma”, năm 2017, sau một cuộc khám xét, anh đã bị bắt và thụ án 30 tháng tù tại nhà tù Fulham, Úc. Khác với khoảng thời gian náu mình ở nhà trong lo sợ, ở đây, anh bắt đầu đối diện với chính mình để sắp xếp cuộc đời. Ban đầu, anh bị những bực bội, tức tối và những người bạn tù xấu lôi kéo muốn thành lập một liên minh mới trong con đường buôn bán chất cấm. Nhưng nhờ những cuốn sách và một người bạn tù người Maya, Tô Giang dần tìm lại chính mình. Chẳng thể để bản thân trượt dài trong tội lỗi được nữa, anh quyết định thay đổi mình khi tìm đến những quyển sách trong thư viện nhà tù.
Đến 2020, mãn hạn tù và bị trục xuất về nước. Anh phải đối mặt với hiện thực phũ phàng: Mẹ già đau bệnh vì mình, gia đình tan vỡ và sự nghiệp tiêu tan. Những điều tiếng, xì xào và ánh mắt của người quen khiến anh hiểu mình đã đánh mất quá nhiều. Điều khiến anh vướng bận ở những ngày làm thủ tục về nước chính là gặp những người đồng hương như mình dù chưa biết tiếng Anh vẫn hăm hở chạy vạy tiền nong để ra nước ngoài như mình ngày ấy, vì thế anh lại càng quyết tâm “ngã ở đâu, đứng lên ở đó”, không thể để cho những người như mình có thể vướng vào những việc làm ăn phi pháp nữa. Chính vì thế, anh bắt tay vào viết quyển hồi ký về những tháng ngày ở Úc. Sau bảy tháng, “Đường xanh viễn xứ” (Nhã Nam và NXB Hội nhà văn) đã ra đời, không màu mè văn vẻ, những lời văn mộc mạc giản dị và chân thật đã mô tả lại quá trình thay đổi của một người trí thức thành một “dân chăn mèo” sừng sỏ.
Bất ngờ thay, sự chân thật và giản dị trong “Đường xanh viễn xứ” lại được độc giả trong nước đón nhận, không những vậy sách còn được dịch sang tiếng Anh với tựa đề “Herding Cats”. Nhờ sự cổ vũ của các biên tập viên và độc giả, anh tiếp tục viết thêm hai quyển sách mới là “Nếu không có ngày mai” và “Bỗng dưng con mồ côi” (NXB Phụ nữ) đều mang đến những thông điệp tích cực về sự hòa nhập cộng đồng, đầy tình yêu thương. Thành công nhất đối với anh lúc bấy giờ chính là sự lan tỏa của những quyển sách, vì nhờ những quyển sách truyền cảm hứng đó anh đã được các trại giam mời đến nói chuyện. Anh dùng chính cuộc đời và những quyển sách của mình để làm chứng nhân chia sẻ, thuyết phục các phạm nhân. Chính từ những chuyến đi nói chuyện như thế, anh đã thấy sự cần thiết của việc có một tủ sách để cho các phạm nhân có thêm kênh giải trí, học tập, vì vậy anh đã kêu gọi và quyên góp được 10 tủ sách cho các trại giam mà mình đã từng ghé qua.
Lan tỏa như những cơn mưa
Không giới hạn mình trong việc viết sách, Tô Giang muốn lan tỏa cả văn hóa đọc, chính vì vậy dự án “Sách trên mây” ra đời. Ban đầu, dự án này cũng chịu nhiều đánh giá không tích cực, thậm chí nhận được những cái lắc đầu không nể nang. Bởi cùng với sự phát triển của công nghệ, thì các nền tảng mạng xã hội, báo mạng, sách số đang dần làm mất đi vai trò của những quyển sách giấy. Ai cũng nghĩ đấy là một ý tưởng chẳng mấy khả thi, nhưng với niềm tin sách có thể thay đổi cuộc đời như cách những quyển sách đã thay đổi mình năm ấy, Tô Giang vẫn quyết tâm sửa chữa một chiếc xe Gaz đã cũ để thực hiện dự án của mình. Đến nay dự án đã mang hơn 2.000 cuốn sách đến các vùng quê, trường học vùng sâu, vùng xa, phối hợp với chính quyền để tổ chức các buổi giao lưu, truyền cảm hứng đọc sách. Anh tự nhận mình chỉ là một người lái xe của “Sách trên mây” để thư viện di động này trở thành một không gian văn hóa, nơi những người yêu thích sách sẻ chia và trao đổi.
Với Tô Giang, những chuyến đi và gặp gỡ đều có những dấu ấn khó quên, bởi anh như thấy lại hình ảnh của chính mình trong những người trẻ đang loay hoay tìm kiếm con đường cho chính mình. Với kinh nghiệm của những năm làm truyền thông, anh biết dự án muốn bền vững cần phải có dấu ấn của công nghệ, chính vì thế anh đã vạch ra cho “Sách trên mây” con đường dài hơi bằng cách đưa dự án lên các nền tảng trực tuyến như Shopee, Lazada và TikTok để bán sách gây quỹ trong hành trình truyền cảm hứng của chính mình.
Anh cũng đề xuất với hãng xe Gaz thay vì tặng thêm xe thì hãy tặng cho mỗi địa phương mà “Sách trên mây” ghé qua một tủ sách do hãng tài trợ. Hiện tại, anh đang xây dựng lộ trình và kế hoạch cho hành trình xuyên Việt đến tất cả các tỉnh, thành phố trong cả nước và tặng sách để khơi gợi văn hóa đọc cho các bạn trẻ.
Được biết, trong tháng 9 vừa qua, đại diện Truyền thông hãng xe Gaz của Nga tại Việt Nam vừa tiếp xúc anh để đề xuất tặng anh thêm vài chiếc xe của hãng để anh có thể triển khai rộng hơn dự án của mình. Nhưng Tô Giang vẫn đang cân nhắc thêm, bởi anh muốn chính tay mình trở thành một sứ giả, một người có thể trao tận tay người đọc những quyển sách và thu nhận lại những cảm xúc của độc giả.
Tô Giang tâm sự, hiện anh đang tập trung vào việc viết sách, nếu ở “Đường xanh viễn xứ” là vết trượt dài thì “Nếu không có ngày mai” là đứng dậy và bước tiếp. Ngã - đứng cũng là thông điệp sách của anh về cuộc đời. Hiện nay xe “Sách trên mây” của anh vẫn đang vận hành một tủ sách 0 đồng để mọi người có thể tự lấy và trao tặng nhau. Nhưng vì sức lực kêu gọi có hạn, nên các đầu sách vẫn chưa được đa dạng như mong muốn. “Mong rằng “Sách trên mây” cũng như những hoạt động của tôi sẽ truyền cảm hứng đến nhiều người hơn nữa, để mọi người có thể thấy được sự cần thiết của sách và học cách làm người đúng đắn hơn”, anh chia sẻ.
Mới đây nhất, vào ngày 11/11, tại lễ trao giải cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và vì bình yên cuộc sống” lần thứ V, giai đoạn 2022-2025, anh đã được trao giải C với tiểu thuyết “Nơi trăng hắt bóng”. Được biết, đây là đề tài anh đã ấp ủ từ những chuyến đi nói chuyện với các phạm nhân trong trại giam. Thân phận các nữ tù nhân đã gợi cho anh nhiều cảm xúc để hoàn thành tác phẩm này, nên giải thưởng lần này như một món quà để anh tri ân những hoạt động của chính mình.
Và “Người lái xe” của “Sách trên mây” - như cách anh tự gọi mình, cứ thế cùng chiếc xe Gaz cũ rong ruổi qua các nẻo đường, đến những ngôi trường, những địa phương mới để gặp gỡ, để trao đổi, để gieo mầm yêu thương từ những quyển sách. Bởi anh biết, sức mạnh của những quyển sách được trao đi đúng nơi, đúng lúc sẽ gợi mở cho những người cần gợi mở và những quyển sách cũng sẽ mở ra những trang mới cho những con người từng trượt dài trong bóng tối như mình làm lại cuộc đời.
