Phương pháp nhân giống truyền thống tách cây con từ gốc mẹ khiến cho giống bị lẫn tạp, dễ mang mầm bệnh và chất lượng giảm dần sau nhiều năm chưa được phục tráng.
Trước thực trạng đó, Trung tâm Nghiên cứu khoai tây, rau và hoa thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền nam đã nghiên cứu và ứng dụng thành công kỹ thuật nuôi cấy mô (invitro) để tạo giống cây atisô mới.
Phương pháp này giúp khắc phục tình trạng thoái hóa, đồng thời sản xuất được cây giống sạch bệnh, đồng đều, có năng suất và chất lượng cao. Đây là giải pháp quan trọng giúp Lâm Đồng trẻ hóa vùng trồng atisô trên địa bàn, đồng thời cung cấp cây giống chất lượng cho những vùng có nhu cầu.
Cây atisô là dược liệu quý, được du nhập từ đầu thế kỷ 20 và trở thành cây trồng đặc trưng của tỉnh Lâm Đồng. Hoạt chất cynarin trong cây atisô có tác dụng lợi mật, hỗ trợ điều trị rối loạn tiêu hóa, viêm gan, sỏi mật...
Toàn bộ cây (lá, thân, hoa, rễ) đều có thể sử dụng để chế biến trà, cao khô, viên nén, thực phẩm chức năng. Trước đây, atisô chủ yếu được nhân giống bằng phương pháp truyền thống là tách chồi bên, trồng lại từ gốc cây mẹ hoặc chồi ngủ lưu trữ từ vụ trước.
Phương pháp này khiến cho cây giống thường có đặc tính di truyền không đồng đều, dễ lây nhiễm bệnh từ cây mẹ, năng suất và chất lượng giảm dần theo thời gian. Bên cạnh đó, giá hạt giống atisô nhập ngoại rất cao, khoảng từ 12-15 nghìn đồng/hạt.
Nhận thấy nhu cầu cấp thiết, năm 2022, Trung tâm Nghiên cứu khoai tây, rau và hoa đã tiến hành nghiên cứu, nhân giống atisô tím (A80) sạch bệnh bằng phương pháp nuôi cấy mô. Hiện tại giống atisô nuôi cấy mô được trung tâm này thực hiện thành công và cung ứng cho nhiều nông hộ tại khu vực Đà Lạt và các vùng lân cận.
Gia đình bà Nguyễn Thị Kim ở tổ Hòn Bồ, phường Lâm Viên-Đà Lạt là một trong những hộ dân có hơn 30 năm gắn bó với cây atisô. Gia đình bà đang canh tác 8 sào atisô giống mới từ kỹ thuật nuôi cấy mô do Trung tâm Nghiên cứu khoai tây, rau và hoa cung cấp.
Từ 1.000 cây atisô nuôi cấy mô ban đầu, bà Kim đã nhân thêm được khoảng 6.000 cây.
Bà cho biết: “Cây giống nuôi cấy mô sinh trưởng tốt hơn giống cũ. Cây có khả năng kháng bệnh tốt, ít phải phun thuốc, công chăm sóc giảm. Sau khi tách giống, thế hệ cây F2 phát triển ổn định”.
Tương tự, gia đình ông Ngô Văn Thành ở tổ Nguyên Tử Lực 4, phường Lâm Viên-Đà Lạt đang canh tác khoảng 7 sào atisô với 1.000 cây giống ban đầu, ông Thành cũng đã nhân thêm khoảng 5.000 cây.
“Giống atisô cũ trước đây bị thoái hóa khiến cho cây chết nhiều, hiệu quả sản xuất thấp. Từ khi sử dụng giống nuôi cấy mô, cây phát triển khỏe mạnh, ít sâu bệnh, chất lượng tốt và cho nhiều cây con để tiếp tục nhân giống”, ông Thành chia sẻ.
Theo đánh giá ban đầu, giống atisô mới sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy mô có nhiều ưu điểm vượt trội, như sinh trưởng khỏe, cây đồng đều, ít sâu bệnh và khả năng nhân giống tốt hơn so với phương pháp truyền thống.
Ông Trần Anh Thông, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu khoai tây, rau và hoa cho biết, kỹ thuật nuôi cấy mô thực vật đã đóng góp quan trọng trong nông nghiệp, nhất là nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao.
Qua nghiên cứu, trung tâm đã hoàn thiện quy trình sản xuất cây giống atisô bằng phương pháp nuôi cấy mô, tạo ra lượng lớn cây giống sạch bệnh với hệ số nhân giống cao, ít nhất từ bốn đến năm vụ sau; năng suất cao hơn giống cũ từ 20 đến 30%.
Trung tâm đang phối hợp một số đơn vị nghiên cứu khoa học thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường để tiếp tục hoàn thiện quy trình giống và quy trình canh tác cây atisô ngoài đồng ruộng.
Theo ông Hà Ngọc Chiến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, ngành nông nghiệp địa phương rất quan tâm việc phục tráng các loại giống để khắc phục tình trạng lẫn tạp, thoái hóa, nhất là cây atisô.
Do đó, việc phát triển giống atisô mới bằng công nghệ nuôi cấy mô không chỉ khắc phục thoái hóa mà còn nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị kinh tế trên cùng đơn vị diện tích.
Hiện nay, toàn tỉnh Lâm Đồng có khoảng 325 ha atisô, năng suất đạt 280 tạ/ha, sản lượng hơn 9.000 tấn/năm, doanh thu bình quân đạt hơn 460 triệu đồng/ha, lợi nhuận khoảng 217 triệu đồng/ha/năm, cao gấp nhiều lần so với nhiều loại cây trồng khác.
Vì vậy, việc ứng dụng thành công kỹ thuật nuôi cấy mô sản xuất giống đang mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành atisô của địa phương, vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa nâng cao thu nhập cho người dân.
Hiện Trung tâm Nghiên cứu khoai tây, rau và hoa đang tiếp tục phối hợp các cơ quan chức năng hoàn thiện quy trình nhân giống và canh tác để nhân rộng trong thời gian tới.
