Những năm gần đây, địa phương đẩy mạnh liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, áp dụng tiêu chuẩn chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và đầu tư chế biến sâu nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, đất đai bạc màu và biến động thị trường đang ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững các loại cây trồng chủ lực này.
Bài 1: Khẳng định vị thế cây trồng chủ lực
Những năm qua, tỉnh Đắk Lắk đẩy mạnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Ngày càng có nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã liên kết với nông dân tổ chức lại sản xuất, ứng dụng khoa học-kỹ thuật, quy trình canh tác hiện đại nhằm ổn định vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu.
Các loại cây công nghiệp tiếp tục giữ vai trò chủ lực, góp phần đưa nông nghiệp thành trụ cột phát triển kinh tế của tỉnh.
Diện tích ổn định, gia tăng năng suất
Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện có hơn 307.700 ha cây công nghiệp, chiếm hơn 80% tổng diện tích cây lâu năm của tỉnh.
Trong đó, cà-phê với diện tích 217.000 ha, niên vụ 2025-2026 đạt năng suất khoảng 28,76 tạ/ha, tăng 2,84% so với niên vụ trước, sản lượng đạt hơn 582.000 tấn. Năng suất tăng là nhờ nhiều diện tích tái canh sử dụng các giống mới chất lượng cao và được chăm sóc thâm canh tốt hơn.
Cây cao su có diện tích hơn 33.700 ha, năng suất ước đạt 15,88 tạ/ha, sản lượng mủ cao su khai thác ước đạt 39.488 tấn quy khô, tăng 7,81%.
Hồ tiêu có 28.800 ha, trong đó diện tích cho sản phẩm là 25.354 ha, năng suất đạt 31,28 tạ/ha, tăng 1,65% so với năm 2024, sản lượng khoảng 79.300 tấn. Diện tích cây mắc-ca là hơn 7.100 ha, chủ yếu trồng xen trong các vườn cà-phê và hồ tiêu, sản lượng đạt hơn 6.800 tấn/năm...
Chi cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Hắc Hiển cho biết, nhờ tăng cường liên kết sản xuất, áp dụng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc đã giúp các loại cây công nghiệp của Đắk Lắk phát triển ổn định, đạt năng suất cao, góp phần nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Chỉ tính riêng cà-phê, trên địa bàn tỉnh hiện có 4 loại hình chứng nhận phổ biến gồm 4C (bộ nguyên tắc chung cho cộng đồng cà-phê), UTZ Certified, RFA (rừng nhiệt đới) và FLO (Thương mại công bằng).
Tổng diện tích cà-phê được chứng nhận đạt 30.300 ha với sản lượng hơn 100 nghìn tấn. Ngoài ra, Chỉ dẫn địa lý cà-phê Buôn Ma Thuột đã cấp cho 16 tổ chức sử dụng cho sản phẩm cà-phê nhân Robusta, với sản lượng 24.600 tấn trên diện tích 8.000 ha, được bảo hộ tại 32 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nguyễn Thiên Văn cho biết, chủ trương của Đắk Lắk trong những năm tới là giữ vững ổn định diện tích cây công nghiệp, tiến tới tăng năng suất và chất lượng.
Từ nay đến năm 2030 tỉnh sẽ ban hành đề án phát triển từng loại cây công nghiệp, trong đó tập trung phát triển theo chuỗi giá trị, tăng cường các loại giống mới, phương thức canh tác hiện đại để thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời đẩy mạnh thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu.
Thu nhập cao từ cây công nghiệp
Những năm gần đây, giá cà-phê, hồ tiêu, mắc ca... tuy biến động nhưng vẫn ở mức cao. Giá cà-phê hiện khoảng 88.000 đồng/kg, hồ tiêu khoảng 140.000 đồng/kg, giá mắc-ca nguyên vỏ từ 250.000-450.000 đồng/kg...
Bình quân các loại cây công nghiệp cho thu nhập từ 300-400 triệu đồng/ha, lợi nhuận sau chi phí khoảng từ 230-270 triệu đồng/ha, tạo nguồn thu nhập lớn cho người nông dân.
Trung tuần tháng 5, sau những cơn mưa đầu mùa, dọc hai bên đường dẫn về xã Cư M'gar là những vườn cà-phê xanh tốt, sai quả. Chúng tôi ghé thăm gia đình ông Y Kiêm Niê ở buôn Huk hiện đang chăm sóc 1,5 ha cà-phê thời kỳ kinh doanh. Ông Y Kiêm Niê cho biết, nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, mỗi năm gia đình thu được khoảng 5 tấn cà-phê nhân, thu lãi khoảng 300 triệu đồng.
Từ trồng cà-phê, gia đình ông đã xây dựng nhà cửa khang trang, mua sắm đầy đủ phương tiện sinh hoạt.
“Cà-phê là loại cây phù hợp nhất với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của Đắk Lắk. Đặc biệt, những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã liên kết với nông dân sản xuất cà-phê theo chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng sản phẩm phục vụ xuất khẩu, thu nhập và đời sống của người dân không ngừng được nâng cao”, ông Y Kiêm Niê chia sẻ.
Tại xã Krông Búk, ông Nguyễn Văn Diễn canh tác hơn 2 ha cà-phê xen hồ tiêu.
Ông cho biết, trước đây, gia đình chủ yếu làm theo kinh nghiệm cho nên năng suất thấp, thêm vào đó là việc lạm dụng phân hóa học khiến đất bị thoái hóa, cây hồ tiêu phát sinh nhiều dịch bệnh.
Nhờ áp dụng hệ thống tưới nhỏ giọt và quy trình chăm sóc đúng kỹ thuật, vườn hồ tiêu của gia đình cho năng suất cao và phát triển ổn định, mang lại thu nhập hơn 500 triệu đồng/năm.
“Tôi ở vùng đất Tây Nguyên này đã hơn 40 năm và canh tác nhiều loại cây trồng, nhưng chưa có loại cây nào phát triển ổn định và cho thu nhập cao như các loại cây công nghiệp dài ngày, nhất là cây cà-phê”, ông Diễn khẳng định.
Là trung tâm của cây cà-phê và vùng trọng điểm canh tác cây công nghiệp của cả nước, tỉnh Đắk Lắk đã ban hành nhiều chính sách thu hút các doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản.
Trưởng phòng Quản lý Công nghiệp, Sở Công thương Nguyễn Bảo Long cho biết:
Số lượng doanh nghiệp tham gia chế biến sâu ngày càng tăng, nhất là ngành cà-phê. Hiện tại toàn tỉnh có hơn 300 cơ sở chế biến cà-phê. Năm 2025, sản lượng cà-phê bột ước đạt gần 54.000 tấn, trong đó cà-phê hòa tan đạt khoảng 30.000 tấn, giữ vai trò chủ lực trong cơ cấu chế biến sâu.
Ngoài cà-phê, các cơ sở chế biến hạt điều có công suất thiết kế hơn 80.000 tấn/năm, sản lượng thực tế đạt hơn 50.000 tấn/năm. Các sản phẩm khác như hồ tiêu, cao su, mắc-ca từng bước được chế biến sâu phục vụ nhu cầu xuất khẩu.
Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Xuất nhập khẩu 2/9 Đắk Lắk (Simexco Daklak) cho biết:
Niên vụ 2024-2025, doanh nghiệp xuất khẩu khoảng 120.000 tấn cà-phê, 15.000 tấn hồ tiêu, kim ngạch xuất khẩu đạt 643 triệu USD. Tuy nhiên, việc xuất khẩu nguyên liệu thô chịu nhiều biến động về giá cả và thị trường, trong khi nhu cầu tiêu thụ cà-phê chế biến sâu trên thế giới ngày càng lớn.
Vì vậy, chế biến sâu là hướng đi tất yếu nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm cà-phê Việt Nam. Hiện Simexco Daklak đang đầu tư nhà máy chế biến sâu tại Khu công nghiệp Hòa Phú với công suất khoảng từ 15.000-17.000 tấn/năm, ứng dụng công nghệ rang xay tự động, chiết xuất cà-phê hòa tan và sản xuất các dòng sản phẩm giá trị cao như cà-phê viên nén, cà-phê túi lọc, cà-phê sấy lạnh, cà-phê pha sẵn đóng chai...
Đồng thời, doanh nghiệp cũng liên kết với Nafoods Group xây dựng nhà máy chế biến sâu các sản phẩm cây công nghiệp tại địa phương nhằm phát triển thương hiệu gắn với nguồn gốc Đắk Lắk, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế. Qua đó, góp phần nâng cao thu nhập cho người trồng cây công nghiệp trên địa bàn. (Còn nữa)
