Ở tuổi 93, nhà văn Vân Thanh là người cuối cùng của thế hệ các nhà văn tiền bối của Văn học thiếu nhi Việt Nam đã từ giã chúng ta để về nơi an nghỉ cuối cùng. Nhớ sao những ngày xưa ấy, một thời vàng son, cả một lớp các nhà văn sáng tác cho trẻ em nổi tiếng như: Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Đoàn Giỏi, Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Kiên, Định Hải, Phong Thu, Trần Hoài Dương, Hà Ân, Vũ Hùng, Xuân Quỳnh... Tất cả đều sung sức, đều vui tươi, yêu trẻ em và viết cho các em.
Chỉ có một người và là người đầu tiên ở Việt Nam tự nguyện suốt đời đọc, nghiên cứu và viết về những nhà văn viết cho thiếu nhi. Đó là nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Thị Thanh Vân (cán bộ Viện Văn học từ năm 1961) với bút danh Vân Thanh. Hình ảnh bà với nụ cười nhân hậu trong các cuộc hội thảo về văn học thiếu nhi, các trại sáng tác văn học thiếu nhi, các cuộc họp cộng tác viên của Nhà xuất bản Kim Đồng..., với nhiều người là vô cùng thân thuộc.
Tôi may mắn được biết bà từ 30 năm trước. Bởi nhiệm vụ ở Ban nhà văn nữ, nên tôi hay đến thăm bà, nhưng cũng nhiều khi không có việc gì cả tôi vẫn đến. Đến để được nghe một câu chuyện vui, một sự khuyến khích, được… bà khen, lời khen của một người đầy sự bao dung. Trong ngôi nhà đó, tôi cũng nhận được sự thân quý của chồng bà, giáo sư Phong Lê; con gái bà Lê Hoàng Anh, một biên tập viên giỏi, là "bà đỡ" xuất bản nhiều tác phẩm văn học của các nhà văn Việt Nam.
Suốt thời kỳ mở đầu của văn học thiếu nhi, thời kỳ Kháng chiến chống Mỹ, thời kỳ đầu đổi mới... Vân Thanh luôn luôn là người có những bài viết về các tác giả và các tác phẩm văn học thiếu nhi mới xuất hiện. Bà là người đầu tiên đã có ý thức tập hợp các tư liệu về Văn học thiếu nhi Việt Nam trở thành sách để lại cho các thế hệ sau.
“Sáu tháng sau khi tốt nghiệp khoa Trung văn, Đại học Sơn Đông (Trung Quốc) về nước và thực tập tại Nhà xuất bản Kim Đồng, được sự giúp đỡ của các nhà văn Võ Quảng, Phạm Hổ, Thi Ngọc, tôi đã hoàn thành bản báo cáo 'Văn học thiếu nhi Việt Nam'. Bản báo cáo được bác Đặng Thai Mai (Viện trưởng Viện Văn học) và bác Hoài Thanh (Viện phó) cho in ngay trong tập san 'Nghiên cứu văn học' số 6/1962, nhuận bút 36 đồng (theo thời giá lúc bấy giờ mua được 144 bát phở). Tôi sướng lắm. Đó là động lực giúp tôi tiếp tục đi theo hướng mình đã chọn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Vân nhớ lại.
Cần phân biệt truyện/thơ viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Viết về thiếu nhi thì có thể trẻ con không đọc, còn viết cho thiếu nhi thì trẻ con đọc được.
--------
Nhà văn Vân Thanh
Bà không nhớ mình đã đọc bao nhiêu sách, dành bao nhiêu thời gian đến Thư viện Quốc gia tìm đọc các tác phẩm văn học thiếu nhi. Bà kể: “Trong một lần sang Liên Xô công tác, tôi được Thư viện Quốc gia Liên Xô tặng một số tập truyện tranh thiếu nhi. Nhiều người bảo tôi mang số sách đó về làm gì cho nặng, có ai đọc đâu, tốt nhất là mua ấm điện, bàn là về mà dùng; nhưng tôi vẫn quyết mang hết về”.
Và chính những tư liệu quý báu đã giúp bà hoàn thành luận án tiến sĩ đầu tiên của Viện Văn học năm 1981: “Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới”. Đây là công trình về văn học thiếu nhi Việt Nam đầu tiên của giới nghiên cứu, phê bình, giảng dạy văn học Việt Nam. Bà cũng là người đầu tiên đưa ra khái niệm văn học thiếu nhi là gì, thế nào là một tác phẩm văn học thiếu nhi. “Cần phân biệt truyện/thơ viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Viết về thiếu nhi thì có thể trẻ con không đọc, còn viết cho thiếu nhi thì trẻ con đọc được”, bà lý giải.
Tôi được chị Lê Hoàng Anh cho xem những bức ảnh thời 17-19 tuổi của bà, cái thời con gái không son phấn trang điểm gì mà bà vẫn xinh đẹp quá. Đến tuổi trung niên thì tôi đã gặp bà rồi, vẫn nét đẹp ấy, vẫn nụ cười tươi tắn và giọng nói ấm áp ấy. Những bức ảnh khác bà chụp với Viện trưởng Viện Văn học- nhà thơ Hoàng Trung Thông và Viện sĩ người Đức Manfred Nauman ở Hạ Long, năm 1985; với nhà thơ Định Hải, nhà văn Nguyễn Quỳnh, nhà thơ Phạm Hổ… và sau này với các đồng nghiệp trẻ ở Viện Văn học: PGS, TS Nguyễn Thị Bích Thu, GS, nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ, Tôn Phương Lan… đủ thấy bà có hẳn một chiều kích của một nhà nghiên cứu khoa học về Văn học thiếu nhi được tôn trọng.
Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, người có số đầu sách và lượng sách xuất bản hàng đầu cho thanh thiếu niên đã từng viết về bà, dành một sự trân trọng lớn đối với bà. Dù là rất bận công tác chuyên môn nhưng bà luôn dành cho gia đình thời gian và sự chăm sóc đúng mực, nhiệt thành của người vợ, người mẹ. Bạn của chồng, của con hay sinh viên, nghiên cứu sinh đến nhà, bà luôn là người cởi mở, tận tình khiến cho mọi người luôn thấy ấm áp.
Trong cuốn kỷ yếu của Hội Nhà văn Việt Nam, phần suy nghĩ về nghề, bà viết: “Tôi yêu văn học thiếu nhi bởi tôi rất yêu trẻ em. Cảm ơn Viện Văn học và Nhà xuất bản Kim Đồng cùng các nhà văn viết cho thiếu nhi đã giúp tôi có được sự yên tâm và kiên trì trên con đường nghề nghiệp, dẫu đôi khi rất nản mỏi...".
Và cuối cùng, xin trích lại một phần bộc bạch của bà về quá trình biên soạn cuốn "Tác giả văn học thiếu nhi Việt Nam" - một di sản từ tâm huyết và tình cảm của bà để lại cho các thế hệ độc giả và tác giả viết cho thiếu nhi: "Từ đáy lòng, tôi luôn quý mến và trân trọng các tác giả viết cho thiếu nhi. Bởi tôi nghĩ: các nhà văn khi viết cho người lớn có thể rối rắm, phức tạp, đa nghĩa, nhiều ẩn ý... nhưng khi đi vào miền đất cho thiếu nhi, người viết nào hầu như cũng dành cho các em những phần trong trẻo, tốt đẹp nhất".
PGS, TS Vân Thanh (1934-2026) Nhà nghiên cứu phê bình văn học, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà văn Hà Nội. Các sách đã xuất bản: Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới, Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam, Văn học thiếu nhi như tôi được biết, Văn học thiếu nhi Việt Nam, Từ điển tác giả Văn học thiếu nhi Việt Nam, Văn học thiếu nhi Việt Nam- Một số vấn đề về tác giả và thể loại, và nhiều bài nghiên cứu giá trị trên Tạp chí nghiên cứu Văn học, báo Văn Nghệ, Nhân Dân, Hà Nội mới, Kiến thức ngày nay, Văn học và tuổi trẻ…
