Nhà văn Vân Thanh, người đầu tiên viết nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam
Nhà văn Vân Thanh, người đầu tiên viết nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam

Nhà văn Vân Thanh, người đầu tiên viết nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam

Ở tuổi 93, nhà văn Vân Thanh là người cuối cùng của thế hệ các nhà văn tiền bối của Văn học thiếu nhi Việt Nam đã từ giã chúng ta để về nơi an nghỉ cuối cùng. Nhớ sao những ngày xưa ấy, một thời vàng son, cả một lớp các nhà văn sáng tác cho trẻ em nổi tiếng như: Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Đoàn Giỏi, Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Kiên, Định Hải, Phong Thu, Trần Hoài Dương, Hà Ân, Vũ Hùng, Xuân Quỳnh... Tất cả đều sung sức, đều vui tươi, yêu trẻ em và viết cho các em.

nha-van-van-thanh-cung-chong-la-giao-su-phong-le.jpg
Nhà văn Vân Thanh cùng chồng là giáo sư Phong Lê.

Chỉ có một người và là người đầu tiên ở Việt Nam tự nguyện suốt đời đọc, nghiên cứu và viết về những nhà văn viết cho thiếu nhi. Đó là nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Thị Thanh Vân (cán bộ Viện Văn học từ năm 1961) với bút danh Vân Thanh. Hình ảnh bà với nụ cười nhân hậu trong các cuộc hội thảo về văn học thiếu nhi, các trại sáng tác văn học thiếu nhi, các cuộc họp cộng tác viên của Nhà xuất bản Kim Đồng..., với nhiều người là vô cùng thân thuộc.

Tôi may mắn được biết bà từ 30 năm trước. Bởi nhiệm vụ ở Ban nhà văn nữ, nên tôi hay đến thăm bà, nhưng cũng nhiều khi không có việc gì cả tôi vẫn đến. Đến để được nghe một câu chuyện vui, một sự khuyến khích, được… bà khen, lời khen của một người đầy sự bao dung. Trong ngôi nhà đó, tôi cũng nhận được sự thân quý của chồng bà, giáo sư Phong Lê; con gái bà Lê Hoàng Anh, một biên tập viên giỏi, là "bà đỡ" xuất bản nhiều tác phẩm văn học của các nhà văn Việt Nam.

tu-trai-qua-nha-van-nguyen-quynh-nha-tho-dinh-hai-nha-tho-pham-ho-van-thanh-nha-tho-phung-ngoc-hung.jpg
Từ trái qua, nhà văn Nguyễn Quỳnh, nhà thơ Định Hải, nhà thơ Phạm Hổ, Vân Thanh, nhà thơ Phùng Ngọc Hùng.

Suốt thời kỳ mở đầu của văn học thiếu nhi, thời kỳ Kháng chiến chống Mỹ, thời kỳ đầu đổi mới... Vân Thanh luôn luôn là người có những bài viết về các tác giả và các tác phẩm văn học thiếu nhi mới xuất hiện. Bà là người đầu tiên đã có ý thức tập hợp các tư liệu về Văn học thiếu nhi Việt Nam trở thành sách để lại cho các thế hệ sau.

“Sáu tháng sau khi tốt nghiệp khoa Trung văn, Đại học Sơn Đông (Trung Quốc) về nước và thực tập tại Nhà xuất bản Kim Đồng, được sự giúp đỡ của các nhà văn Võ Quảng, Phạm Hổ, Thi Ngọc, tôi đã hoàn thành bản báo cáo 'Văn học thiếu nhi Việt Nam'. Bản báo cáo được bác Đặng Thai Mai (Viện trưởng Viện Văn học) và bác Hoài Thanh (Viện phó) cho in ngay trong tập san 'Nghiên cứu văn học' số 6/1962, nhuận bút 36 đồng (theo thời giá lúc bấy giờ mua được 144 bát phở). Tôi sướng lắm. Đó là động lực giúp tôi tiếp tục đi theo hướng mình đã chọn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Vân nhớ lại.

Cần phân biệt truyện/thơ viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Viết về thiếu nhi thì có thể trẻ con không đọc, còn viết cho thiếu nhi thì trẻ con đọc được.

--------

Nhà văn Vân Thanh

Bà không nhớ mình đã đọc bao nhiêu sách, dành bao nhiêu thời gian đến Thư viện Quốc gia tìm đọc các tác phẩm văn học thiếu nhi. Bà kể: “Trong một lần sang Liên Xô công tác, tôi được Thư viện Quốc gia Liên Xô tặng một số tập truyện tranh thiếu nhi. Nhiều người bảo tôi mang số sách đó về làm gì cho nặng, có ai đọc đâu, tốt nhất là mua ấm điện, bàn là về mà dùng; nhưng tôi vẫn quyết mang hết về”.

Và chính những tư liệu quý báu đã giúp bà hoàn thành luận án tiến sĩ đầu tiên của Viện Văn học năm 1981: “Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới”. Đây là công trình về văn học thiếu nhi Việt Nam đầu tiên của giới nghiên cứu, phê bình, giảng dạy văn học Việt Nam. Bà cũng là người đầu tiên đưa ra khái niệm văn học thiếu nhi là gì, thế nào là một tác phẩm văn học thiếu nhi. “Cần phân biệt truyện/thơ viết cho thiếu nhi và viết về thiếu nhi. Viết về thiếu nhi thì có thể trẻ con không đọc, còn viết cho thiếu nhi thì trẻ con đọc được”, bà lý giải.

tu-trai-sang-vien-truong-vien-van-hoc-nha-tho-hoang-trung-thong-vien-si-duc-manfred-nauman-van-thanh-tai-ha-long-1985.jpg
Từ trái sang Viện trưởng Viện Văn học, nhà thơ Hoàng Trung Thông, viện sĩ Đức Manfred Nauman, Vân Thanh tại Hạ Long, 1985.

Tôi được chị Lê Hoàng Anh cho xem những bức ảnh thời 17-19 tuổi của bà, cái thời con gái không son phấn trang điểm gì mà bà vẫn xinh đẹp quá. Đến tuổi trung niên thì tôi đã gặp bà rồi, vẫn nét đẹp ấy, vẫn nụ cười tươi tắn và giọng nói ấm áp ấy. Những bức ảnh khác bà chụp với Viện trưởng Viện Văn học- nhà thơ Hoàng Trung Thông và Viện sĩ người Đức Manfred Nauman ở Hạ Long, năm 1985; với nhà thơ Định Hải, nhà văn Nguyễn Quỳnh, nhà thơ Phạm Hổ… và sau này với các đồng nghiệp trẻ ở Viện Văn học: PGS, TS Nguyễn Thị Bích Thu, GS, nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ, Tôn Phương Lan… đủ thấy bà có hẳn một chiều kích của một nhà nghiên cứu khoa học về Văn học thiếu nhi được tôn trọng.

nha-van-van-thanh-phai-va-nha-ly-luan-phe-binh-luu-khanh-tho.jpg
Nhà văn Vân Thanh (phải) và nhà Lý luận phê bình Lưu Khánh Thơ.

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, người có số đầu sách và lượng sách xuất bản hàng đầu cho thanh thiếu niên đã từng viết về bà, dành một sự trân trọng lớn đối với bà. Dù là rất bận công tác chuyên môn nhưng bà luôn dành cho gia đình thời gian và sự chăm sóc đúng mực, nhiệt thành của người vợ, người mẹ. Bạn của chồng, của con hay sinh viên, nghiên cứu sinh đến nhà, bà luôn là người cởi mở, tận tình khiến cho mọi người luôn thấy ấm áp.

Trong cuốn kỷ yếu của Hội Nhà văn Việt Nam, phần suy nghĩ về nghề, bà viết: “Tôi yêu văn học thiếu nhi bởi tôi rất yêu trẻ em. Cảm ơn Viện Văn học và Nhà xuất bản Kim Đồng cùng các nhà văn viết cho thiếu nhi đã giúp tôi có được sự yên tâm và kiên trì trên con đường nghề nghiệp, dẫu đôi khi rất nản mỏi...".

tre-em.jpg

Và cuối cùng, xin trích lại một phần bộc bạch của bà về quá trình biên soạn cuốn "Tác giả văn học thiếu nhi Việt Nam" - một di sản từ tâm huyết và tình cảm của bà để lại cho các thế hệ độc giả và tác giả viết cho thiếu nhi: "Từ đáy lòng, tôi luôn quý mến và trân trọng các tác giả viết cho thiếu nhi. Bởi tôi nghĩ: các nhà văn khi viết cho người lớn có thể rối rắm, phức tạp, đa nghĩa, nhiều ẩn ý... nhưng khi đi vào miền đất cho thiếu nhi, người viết nào hầu như cũng dành cho các em những phần trong trẻo, tốt đẹp nhất".

nha-van-van-thanh.jpg

PGS, TS Vân Thanh (1934-2026) Nhà nghiên cứu phê bình văn học, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà văn Hà Nội. Các sách đã xuất bản: Truyện viết cho thiếu nhi dưới chế độ mới, Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam, Văn học thiếu nhi như tôi được biết, Văn học thiếu nhi Việt Nam, Từ điển tác giả Văn học thiếu nhi Việt Nam, Văn học thiếu nhi Việt Nam- Một số vấn đề về tác giả và thể loại, và nhiều bài nghiên cứu giá trị trên Tạp chí nghiên cứu Văn học, báo Văn Nghệ, Nhân Dân, Hà Nội mới, Kiến thức ngày nay, Văn học và tuổi trẻ…

Có thể bạn quan tâm

Ngài Pavlin Todorov - Đại sứ Bulgaria cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa của Việt Nam đang lắng nghe Bà Nguyễn Thanh Hiền, Giám đốc Bảo tàng gốm Tam Thọ giới thiệu về các hiện vật trưng bày tại bảo tàng.

Thanh Hóa: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại Bảo tàng gốm Tam Thọ

Giữa nhịp sống hiện đại, khi áp lực hội nhập và biến đổi đặt ra nhiều thách thức đối với các giá trị truyền thống, câu chuyện bảo tồn di sản đang chuyển dịch mạnh mẽ. Không còn bó hẹp trong phạm vi lưu giữ, trưng bày, di sản đang được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, gắn với giáo dục, du lịch và công nghiệp văn hóa.

Các đại biểu thực hiện nghi thức khởi công xây dựng Chùa Da.

Khởi công xây dựng Chùa Da ở Nghệ An, nơi thờ tự hơn 500 nhà báo-liệt sĩ

Ngày 28/3, tại phường Vinh Lộc (Nghệ An), Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Nghệ An cùng chính quyền địa phương phối hợp tổ chức Lễ khởi công xây dựng Chùa Da (Âu Lạc cổ tự). Chùa Da không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh, có ý nghĩa văn hóa, lịch sử, mà còn là nơi thờ tự anh linh 534 liệt sĩ nhà báo cách mạng Việt Nam.

[Video] Đề xuất quy định ngày 24/11 là “Ngày Văn hóa Việt Nam”, người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương

[Video] Đề xuất quy định ngày 24/11 là “Ngày Văn hóa Việt Nam”, người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương

Bộ Tư pháp đã công bố hồ sơ thẩm định dự án nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng. Dự thảo nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và dự kiến trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.

Chương trình "Cuộc hẹn với tháng Ba" được dàn dựng với nhiều yếu tố sáng tạo và bất ngờ. (Ảnh: VTV)

VTV3 ghi dấu cột mốc 30 năm bằng “Cuộc hẹn với tháng Ba”

“Cuộc hẹn với tháng Ba” (lên sóng 20 giờ Chủ nhật ngày 29/3 trên VTV3) là chương trình đặc biệt được thực hiện nhân kỷ niệm 30 năm phát sóng của VTV3. Đây là dịp để cùng nhìn lại những chương trình văn hóa, giải trí đã trở thành ký ức đẹp của nhiều thế hệ khán giả yêu mến kênh suốt nhiều năm qua.

Ninh Bình đón hơn 2 triệu lượt khách du xuân Bính Ngọ, doanh thu ước đạt 2.406 tỷ đồng.

Bảo tồn và khai thác tốt di sản

Sau sáp nhập, tỉnh Ninh Bình có hơn 5.000 di tích các loại, trong đó có 10 di tích quốc gia đặc biệt, 2 di sản thế giới được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh và 40 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nghi lễ khai mở hòm bộ sắc phong và tiến hành số hóa các tư liệu gia phả tại làng Cự Lại (thành phố Huế). (Ảnh: TVTH)

Những người “lưu giữ” văn hóa làng

Giữa nhịp sống đang đổi thay từng ngày ở Huế, những mái đình làng cổ ở khắp các phường, xã vẫn lặng lẽ tồn tại như những “kho lưu trữ ký ức” của cộng đồng. Điều làm nên “linh hồn” của đình làng không chỉ là kiến trúc, đó còn là những thủ từ, bậc cao niên, người giữ sắc phong, gia phả… như giữ chính lịch sử sống của cộng đồng.

Triển lãm “Gieo xanh nơi đỉnh mây” thu hút sự quan tâm của công chúng.

"Gieo xanh nơi đỉnh mây": Chuyện về những người phụ nữ vùng cao với nỗ lực bảo tồn di sản

"Gieo xanh nơi đỉnh mây" là kết quả của đề tài nghiên cứu "Hành trình kể câu chuyện du lịch sinh thái của phụ nữ Việt Nam anh hùng thích ứng với biến đổi khí hậu" do Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Hull, Đại học Loughborough (Anh) và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam thực hiện từ tháng 7/2024-12/2025.

(Ảnh minh họa)

Ra mắt cuốn sách “Đầu tư vàng thực chiến”: Cẩm nang sinh tồn trong kỷ nguyên biến động

Giữa bối cảnh giá vàng liên tục nhảy múa và phá vỡ mọi quy luật truyền thống, tháng 3, Nhà xuất bản Công thương và Công ty Văn hóa và Truyền thông 1980 Books ra mắt cuốn sách “Đầu tư vàng thực chiến” của tác giả Du Hiệp như một tấm bản đồ định hướng, giúp nhà đầu tư rũ bỏ tâm lý đám đông để làm chủ cuộc chơi tài chính.

Tỉnh Bắc Ninh đón nhận bằng ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và lẵng hoa do các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đại diện Liên hợp quốc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao tặng.

Bắc Ninh đón nhận ghi danh của UNESCO cho di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ cần được bảo vệ khẩn cấp

Tối 27/3, tỉnh Bắc Ninh đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp; Công bố Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới và Khai mạc Festival “Về miền di sản Bắc Ninh 2026”.

Nhà văn Xuân Thiều (bên trái) trong chuyến công tác tại đường mòn Trường Sơn thời chiến tranh chống Mỹ cứu nước năm 1971 (Ảnh tư liệu).

Tiếng trống trường và nghĩa tình đồng đội

Với nhiều thế hệ cầm bút, nhà văn quân đội Nguyễn Xuân Thiều là tấm gương lao động tận tụy trên “cánh đồng văn chương”. Ông đã để lại di sản lớn trong nền văn học cách mạng với nhiều tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng nghệ thuật, sống mãi với thời gian và trong ký ức đồng nghiệp, nhất là những người từng đi qua chiến tranh.

Các ấn phẩm của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trưng bày tại một sự kiện ở Cần Thơ.

Bước chuyển tư duy phát triển ngành xuất bản trong kỷ nguyên số

Chỉ thị số 04-CT/TW năm 2026 được ban hành trong một không gian phát triển hoàn toàn mới. Chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, công nghệ đang định hình lại toàn bộ chuỗi sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiếp nhận tri thức, còn văn hóa, dữ liệu, nội dung số ngày càng trở thành nguồn lực phát triển quan trọng của quốc gia.

Ao làng rộn rã tiếng cười khi các em học sinh xem biểu diễn rối nước.

Ra mắt mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại Hà Nội

Nhằm khai thác giá trị di sản cho phát triển công nghiệp văn hóa, Trường Khoa học liên ngành và nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp các bên triển khai mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp, kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa và giáo dục di sản dành cho học sinh tại làng rối nước Đào Thục.

Thư viện số “Mặt trời nhỏ” là dự án cộng đồng mở ra cơ hội thụ hưởng các tác phẩm văn học cho trẻ em Việt Nam. (Ảnh: VTV)

VTV3 khởi động hành trình mới

Tháng 3, kênh VTV3 kỷ niệm sinh nhật tuổi 30, cũng là thời điểm Ban Văn hóa-Giải trí khởi động hành trình mới nhằm nâng cao hiệu quả các chương trình, đặc biệt là lan tỏa giá trị văn hóa, nghệ thuật đến đông đảo công chúng.

Phối cảnh sân khấu chương trình nghệ thuật "Tinh hoa di sản ngàn năm tỏa rạng".

“Dòng chảy di sản có thể cảm nhận bằng nhiều giác quan”

Ngày 9/12/2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nhân Lễ đón nhận bằng của UNESCO và Khai mạc Festival "Về miền di sản Bắc Ninh 2026", Tổng đạo diễn Đặng Lê Minh Trí đã nói về chương trình nghệ thuật "Tinh hoa di sản ngàn năm tỏa rạng" - điểm nhấn của sự kiện.