“Phương tiện xanh, rủi ro đỏ”
Hơn 10 năm trước, xe điện du lịch xuất hiện tại các thành phố như Đà Lạt, Cửa Lò, Hạ Long, Nha Trang, Quy Nhơn, Cát Bà… và nhanh chóng được kỳ vọng sẽ trở thành “phương tiện xanh” thay thế xe xăng. Góp phần giảm phát thải, loại hình phương tiện này dần trở thành nét đặc trưng trong du lịch đô thị. Tuy nhiên, phía sau những ưu điểm đó còn tiềm ẩn những nguy cơ mất an toàn.
Vụ tai nạn ngày 1/8 vừa qua tại Quy Nhơn (Gia Lai) khi xe điện bất ngờ tông vào ba người đi bộ, khiến một người tử vong, cảnh báo về tính an toàn của loại hình phương tiện này. Nguyên nhân ban đầu do lái xe không chú ý quan sát. Nhưng đây còn là hệ quả từ hoạt động lưu thông của một loại phương tiện chưa được kiểm soát chặt như xe cơ giới. Nhiều xe điện còn cơi nới chỗ ngồi, chở quá tải... len lỏi qua nhiều tuyến phố nội đô, khu dân cư đông đúc, bệnh viện, trường học, ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân.
Thiếu hành lang pháp lý
Theo Hiệp hội Vận tải ô-tô Việt Nam (VATA), đến đầu năm 2025, cả nước có khoảng 12 nghìn đến 15 nghìn xe điện du lịch bốn bánh, tốc độ tối đa khoảng 30-40 km/giờ. Nhiều xe được lắp ráp trong nước như dòng VNEcar, số khác nhập nguyên chiếc từ Trung Quốc, Ấn Độ. Tuy số lượng phương tiện lớn và đã tồn tại từ lâu, xe điện du lịch vẫn chưa có hành lang pháp lý rõ ràng. Phần lớn xe không đăng kiểm, không biển số, không chịu thuế phí, gây khó khăn cho việc giám sát và bảo đảm an toàn.
Luật Đường bộ 2024 và Nghị định 165/2024 quy định xe điện du lịch chỉ được lưu thông tại tuyến có biển báo tốc độ tối đa 30 km/giờ, trong khi nhiều điểm du lịch không có tuyến này. Từ 1/1/2025, Luật Trật tự an toàn giao thông đường bộ yêu cầu người điều khiển xe bốn bánh phải có bằng B2, nhưng Luật Giao thông đường bộ 2008 chưa cập nhật, gây lúng túng trong cấp biển số, thu phí, đăng ký lái xe…
Nhiều địa phương phải chủ động siết chặt xe điện du lịch. Cửa Lò (Nghệ An) từ 110 xe (năm 2011) tăng lên hơn 550 xe, gây quá tải hạ tầng. Đến tháng 4/2023, Cửa Lò chính thức dừng toàn bộ xe không đủ điều kiện, sau đó lại cho tái hoạt động. Ngày 3/7/2025, UBND tỉnh Nghệ An tiếp tục yêu cầu rà soát toàn diện. TP Đà Lạt cũ dừng xe điện từ 15/2/2025 vì “không tuyến nào có tốc độ tối đa 30 km/giờ”. TP Hồ Chí Minh cũng ngừng hoạt động loại hình này từ 1/7/2025. Các địa phương như Huế, Hội An, Đà Nẵng... cũng đang rà soát, yêu cầu quản lý nghiêm.
Thực tế đó đã đẩy hàng nghìn xe điện du lịch vào cảnh “trùm mền”, khiến các lái xe, chủ xe lao đao. Ông Nguyễn Văn Tâm (Sầm Sơn, Thanh Hóa) lo lắng: “Chúng tôi đầu tư vài trăm triệu đồng mỗi xe, hoạt động ổn định 10 năm nay. Giờ được yêu cầu đăng kiểm lại mà không còn giấy tờ gốc. Chúng tôi mong có lộ trình rõ ràng để không bị động”.
Cần tăng cường thanh kiểm tra để xử lý tình trạng xe “chui” hoạt động không phép. Đặc biệt, cần cân nhắc đào tạo, cấp chứng chỉ riêng cho lái xe điện du lịch, thay vì bắt buộc phải có bằng B2 như xe ô-tô thông thường.
Hiệp hội VATA cho rằng cần sớm hoàn thiện Luật Giao thông mới, trong đó xác định rõ loại xe điện du lịch, điều kiện vận hành cũng như bằng lái phù hợp loại hình này. Đồng thời, các địa phương cần rà soát lại hạ tầng, nếu không đủ điều kiện như tuyến đường có biển tốc độ tối đa 30 km/giờ thì phải dừng cho phép hoạt động. Việc xây dựng một quy chế thí điểm rõ ràng, minh bạch là điều kiện tiên quyết để kiểm soát xe điện.
Với hàng chục nghìn lao động phụ thuộc xe điện du lịch, việc dừng đột ngột mà thiếu hỗ trợ chuyển đổi sẽ gây xáo trộn lớn. Ông Phạm Văn Đạt, Giám đốc Khu Di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), nơi có hơn 100 xe điện đang “đắp chiếu” vì vướng quy định, chia sẻ: “Khu di tích rộng gần 1.000 ha, trước đây có xe điện hỗ trợ thì du khách rất thuận tiện, giờ thiếu phương tiện, nhiều người già phải đi bộ hàng cây số, ảnh hưởng trải nghiệm và làm giảm sức hút điểm đến”.
Trước lỗ hổng pháp lý tồn tại suốt hơn 10 năm qua, đã đến lúc xây dựng khung pháp lý minh bạch, nhất quán để bảo đảm cả an toàn, sinh kế cho người dân và sự phát triển bền vững của giao thông xanh.
