Nghiên cứu cơ bản giữ vai trò nền tảng trong phát triển và làm chủ các công nghệ chiến lược. Thực tiễn phát triển của các quốc gia có nền khoa học, công nghệ hàng đầu thế giới cho thấy, không có nền công nghệ tiên tiến nào được xây dựng trên một nền tảng khoa học cơ bản yếu. Những đột phá trong lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay công nghệ lượng tử đều bắt nguồn từ quá trình đầu tư bài bản, dài hạn cho nghiên cứu cơ bản.
Đối với Việt Nam, tăng cường đầu tư cho nghiên cứu cơ bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm nâng cao năng lực khoa học, công nghệ nội sinh, tạo nền tảng để từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng chỉ rõ, phát triển công nghệ chiến lược phải gắn với củng cố năng lực nghiên cứu cơ bản, qua đó tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.
Nghiên cứu cơ bản không chỉ dừng ở các nghiên cứu lý thuyết thuần túy, mà đã trở thành nền tảng cho năng lực tự chủ công nghệ và bảo đảm an ninh quốc gia. Do vậy, đầu tư cho nghiên cứu cơ bản góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và phát triển bền vững của quốc gia.
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới, những năm qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) luôn xác định nghiên cứu cơ bản là một trong những hướng nghiên cứu ưu tiên tập trung triển khai, thu được kết quả tích cực.
Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm Nguyễn Thị Vân Nga cho biết, triển khai các hoạt động nghiên cứu cơ bản thời gian qua, số lượng công bố quốc tế, văn bằng sở hữu trí tuệ tạo tiền đề pháp lý cho hoạt động ứng dụng của viện được chú trọng. Riêng trong năm 2025, các nhà khoa học của viện đã công bố 2.437 công trình khoa học, với 2.332 công trình công bố trên các tạp chí uy tín; trong đó, số lượng các công trình công bố quốc tế được duy trì ở mức cao gồm 1.699 công trình. Đáng chú ý, số lượng công bố trên các tạp chí quốc tế chất lượng cao (các công trình thuộc danh mục Q1, Q2, hoặc có chỉ số IF ≥ 1, Citescore…) có 1.351 công trình.
Nếu tính cả giai đoạn 2020-2025, số lượng công trình công bố quốc tế của Viện Hàn lâm chiếm 72,6% tổng số công trình công bố. Một số lĩnh vực nghiên cứu cơ bản của viện đạt kết quả tích cực như trong toán học được duy trì, triển khai các hướng nghiên cứu trải rộng trên hầu hết các lĩnh vực chuyên môn.
Trong năm 2025, các nhà nghiên cứu của Viện Toán học đã công bố 80 bài báo trên tạp chí quốc tế và một bài báo trên tạp chí quốc gia; trong đó, có 70 bài trên tạp chí thuộc danh mục SCI-E…
Trong khi đó, lĩnh vực vật lý đã triển khai hàng loạt đề tài cấp Nhà nước, NAFOSTED, VINIF… với chất lượng nghiên cứu được khẳng định qua số lượng lớn công bố quốc tế uy tín (ISI/Scopus).
Tỷ lệ các bài báo thuộc nhóm Q1, Q2 trong các nghiên cứu vật lý chiếm tỷ trọng cao với các hướng nghiên cứu tập trung chủ yếu vào một số lĩnh vực quan trọng như: Vật lý năng lượng và bán dẫn, vật lý lý thuyết và cơ bản, vật lý ứng dụng và môi trường,...
Trên nền tảng những kết quả đạt được, nhằm thúc đẩy sự gắn kết giữa nghiên cứu cơ bản với đào tạo, ứng dụng đáp ứng yêu cầu đột phá phát triển khoa học, công nghệ của đất nước hướng tới làm chủ công nghệ chiến lược, thời gian tới, Viện Hàn lâm sẽ tăng cường các hướng nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ có thế mạnh, đồng thời mở rộng các lĩnh vực nghiên cứu đón đầu xu thế nghiên cứu tương lai của thế giới.
Tập trung đầu tư, nâng cấp các phòng thí nghiệm theo các lĩnh vực được ưu tiên phù hợp nguồn nhân lực, nhu cầu phát triển và đạt chuẩn khu vực; tăng cường nhóm nghiên cứu mạnh và hỗ trợ hướng nghiên cứu mới theo hướng phát triển của cách mạng công nghiệp lần thứ tư…
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm cho biết, để tạo những đột phá trong nâng cao hiệu quả nghiên cứu cơ bản, viện đang kiến nghị các cấp có thẩm quyền xây dựng cơ chế ngân sách trung hạn từ 3-5 năm cho các chương trình khoa học chiến lược, gắn với đánh giá theo từng giai đoạn thực chất thay vì theo năm tài chính, nhằm tăng hiệu quả triển khai trong thực tiễn.
Bên cạnh đó, để thúc đẩy thương mại hóa và đưa nghiên cứu cơ bản phục vụ phát triển công nghệ chiến lược, Viện sẽ phối kết hợp các ban, ngành xây dựng chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ nghiên cứu, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến chuyển giao công nghệ và sản xuất.
Viện Hàn lâm cũng mong muốn các cơ chế đặt hàng hiện nay cần chuyển mạnh sang Nhà nước và doanh nghiệp chủ động xác định các bài toán lớn của quốc gia, đặt hàng các nhóm nghiên cứu có năng lực với nguồn lực và thời gian phù hợp nhằm thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, tạo động lực và thị trường cho công nghệ chiến lược phát triển.
