Định hình vai trò nghiên cứu cơ bản Khoa học và xã hội nhân văn trong kỷ nguyên số

Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo về vai trò, vị thế nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội và nhân văn khi bước vào kỷ nguyên mới. 

Toàn cảnh Hội thảo.
Toàn cảnh Hội thảo.

Lý luận – “hệ điều hành” cho chiến lược phát triển

Phát biểu khai mạc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh: với mỗi quốc gia, hệ thống tri thức lý luận đóng vai trò như “hệ điều hành” của mọi chính sách phát triển. Theo ông, nếu thiếu nền tảng khoa học xã hội và nhân văn vững chắc, phát triển sẽ thiếu định hướng, đổi mới thiếu bền vững, hội nhập thiếu bản lĩnh và tiến bộ xã hội thiếu chiều sâu giá trị.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn cho rằng thế giới đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ số, AI và dữ liệu lớn, kéo theo những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hóa. Cùng với đó là sự gia tăng phức tạp của nhiều vấn đề toàn cầu như bất bình đẳng xã hội, biến đổi khí hậu, xung đột lợi ích, yêu cầu bảo vệ các giá trị nhân văn. Những thay đổi nhanh chóng tạo ra cơ hội nhưng đồng thời đặt ra thách thức mới, đòi hỏi tư duy khoa học phải đổi mới toàn diện về lý luận, phương pháp và cách tiếp cận.

Trong bối cảnh đó, khoa học xã hội và nhân văn được nhìn nhận là lĩnh vực giúp con người hiểu chính mình, hiểu xã hội, hiểu động lực phát triển và các quy luật vận động của đời sống. Từ yêu cầu của kỷ nguyên số, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn xác định nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội và nhân văn không chỉ “dựng xây tri thức”, mà còn góp phần củng cố hệ giá trị, định hình tương lai, giữ gìn bản sắc và chủ động thích ứng với thế giới biến đổi.

anh-bai-21-2.png
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phát biểu khai mạc Hội thảo.

Tạo nền tảng tri thức mới và hoàn thiện cơ chế tài trợ

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học xã hội và công nghệ quốc gia nhấn mạnh vai trò trung tâm của nghiên cứu cơ bản trong việc tạo dựng nền tảng tri thức mới cho khoa học xã hội và nhân văn. Theo ông, nghiên cứu cơ bản giúp làm sáng tỏ bản chất các hiện tượng xã hội, văn hóa, con người; xây dựng hệ khái niệm, lý thuyết, phương pháp – những “trụ cột” của toàn bộ ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến cho biết Quỹ đã tài trợ nhiều nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản khoa học xã hội và nhân văn trong thời gian qua, qua đó góp phần hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy công bố khoa học. Tuy nhiên, chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, công bố quốc tế còn hạn chế và mức độ gắn kết với thực tiễn chính sách cần tiếp tục cải thiện.

Trong định hướng giai đoạn tới, Quỹ sẽ tập trung tăng cường tài trợ các đề tài chất lượng cao; ưu tiên nhà khoa học trẻ, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh; khuyến khích nghiên cứu liên ngành, đổi mới sáng tạo, đặc biệt gắn khoa học xã hội và nhân văn với dữ liệu lớn, công nghệ và AI; mở rộng hội nhập quốc tế trong tài trợ và thực hiện nghiên cứu; đẩy mạnh chuyển đổi số, giảm thủ tục hành chính.

Hội nhập tri thức, chủ động đóng góp và những cảnh báo về AI

Trình bày tham luận về “Hội nhập quốc tế và sứ mệnh của khoa học xã hội và nhân văn”, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) luận giải: hội nhập quốc tế đang tái cấu trúc không gian tri thức, nơi tri thức trở thành một dạng “quyền lực mềm” gắn với năng lực định hình diễn ngôn và nâng cao vị thế quốc gia.

Theo ông, khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam vẫn chủ yếu vận hành trong vai trò tiếp nhận tri thức, năng lực sáng tạo lý luận và đóng góp học thuyết độc lập còn hạn chế, dẫn đến nguy cơ “lệ thuộc tri thức”. Vì vậy, cần bước chuyển từ thụ động sang chủ động: từ bản địa hóa tri thức tiến tới đóng góp học thuyết Việt Nam có giá trị tham khảo quốc tế dựa trên thực tiễn đất nước; đồng thời đổi mới cơ chế đầu tư, đánh giá theo hướng ưu tiên nghiên cứu nền tảng dài hạn và cải cách đào tạo nhằm hình thành năng lực sáng tạo lý luận, tư duy phê phán.

Từ góc nhìn triết học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cảnh báo chuyển đổi số có thể đặt khoa học xã hội và nhân văn trước thách thức về bản sắc và phương pháp luận. Ông nêu nguy cơ lệ thuộc công cụ, suy giảm tư duy phê phán khi nhà nghiên cứu phó mặc các khâu trí tuệ cho AI, làm giảm khả năng thấu hiểu sâu sắc; đồng thời lưu ý rủi ro “thực dân hóa nhận thức” khi sử dụng các hệ thống AI nước ngoài không được huấn luyện chủ yếu trên dữ liệu và hệ giá trị Việt Nam.

Từ các phân tích và kiến nghị, nhiều ý kiến tại hội thảo thống nhất: nghiên cứu cơ bản khoa học xã hội và nhân văn không chỉ là nền tảng tri thức mà còn là sức mạnh mềm, năng lực tự cường và “hệ điều hành” cho chiến lược phát triển quốc gia.

Việc củng cố hệ giá trị, phát triển con người, bảo vệ bản sắc, thiết kế thể chế và nâng vị thế Việt Nam trong không gian tri thức toàn cầu đòi hỏi đầu tư bền bỉ cho nghiên cứu cơ bản, đồng thời đổi mới cơ chế, phương pháp để khoa học xã hội và nhân văn chủ động bước vào giai đoạn phát triển mới-sáng tạo hơn, hội nhập sâu rộng hơn và đồng hành chặt chẽ hơn với yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.

Có thể bạn quan tâm

Người dân cần nâng cao cảnh giác và có ý thức khi tham gia mạng xã hội.

Mạnh tay để mạng xã hội không còn "ô nhiễm"

Vừa qua, một cuộc chiến “thanh lọc” mạng xã hội đã được lực lượng chức năng mạnh tay xử lý với nhiều vụ việc liên quan các youtuber, tiktoker. Đây là hồi chuông cảnh tỉnh cho người sử dụng mạng xã hội khi thông tin xấu độc có thể lợi dụng môi trường mạng để lan truyền những hình ảnh, nội dung không lành mạnh đến người dân.

Các đại biểu trao đổi tại KOL Summit 2026.

Củng cố sức mạnh mềm quốc gia trên không gian số

Ngày 7/9, tại Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 1.000 nghệ sĩ, KOL (người có ảnh hưởng), nhà sáng tạo nội dung cùng đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp công nghệ đã tham gia Hội nghị KOL toàn quốc lần thứ II-KOL Summit 2026.

Trình diễn giải pháp công nghệ cho an ninh, an toàn, cứu hộ tại Secutech+ Vietnam 2026

Trình diễn giải pháp công nghệ cho an ninh, an toàn, cứu hộ tại Secutech+ Vietnam 2026

Tại triển lãm Secutech+ Vietnam 2026, HTI Group giới thiệu hệ sinh thái các sản phẩm công nghệ được nghiên cứu, phát triển và làm chủ bởi đội ngũ kỹ sư Việt Nam, từ các giải pháp phục vụ an ninh, giám sát, phòng cháy, chữa cháy và cứu hộ cứu nạn đến những ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số...

Từ những em bé thu mình vì mặc cảm, các em ở trường Hy Vọng dần hòa nhập với bạn bè, được ghi nhận bởi những thế mạnh riêng và tìm thấy vị trí của mình trong tập thể.

Có một ngôi trường nhân văn mang tên Hy Vọng

Giáo dục nhân văn ngoài truyền đạt kiến thức, còn cần môi trường để những đứa trẻ có xuất phát điểm khác nhau vẫn được học tập, trưởng thành và xây dựng tương lai. Ở Đà Nẵng có một ngôi trường như vậy - Trường Hy Vọng.

Tham quan Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt. (Ảnh: Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt)

Điện hạt nhân: Xây nhà máy chỉ là điểm khởi đầu

Việt Nam có thể nhập khẩu thiết bị và lựa chọn công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu năng lực quốc gia để vận hành điện hạt nhân an toàn trong hàng chục năm. Bài toán thực sự không chỉ là xây dựng nhà máy, mà là chuẩn bị con người, hệ thống pháp quy và một hệ sinh thái đủ sức tiếp nhận, kiểm soát, từng bước làm chủ công nghệ.

Sở Khoa học-Công nghệ Hà Nội tổ chức diễn tập ứng phó y tế trong sự cố bức xạ và hạt nhân. (Ảnh: Thu Hằng)

Quản lý an toàn bức xạ trước yêu cầu mới

Ứng dụng bức xạ, đồng vị phóng xạ ngày càng mở rộng, trong khi Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn phát triển mới của năng lượng nguyên tử. Thực tế này đòi hỏi phương thức quản lý phải chuyển mạnh từ xử lý hồ sơ hành chính sang kiểm soát theo mức độ rủi ro, tăng cường phân cấp và ứng dụng dữ liệu số.

Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm áp dụng quy chuẩn kỹ thuật có liên quan. (Ảnh: Tô Hội)

Quy chuẩn kỹ thuật: “Hàng rào” bắt buộc bảo vệ người tiêu dùng

Quy chuẩn kỹ thuật không đơn thuần là những giới hạn, yêu cầu kỹ thuật đối với sản phẩm, hàng hóa. Đây là công cụ pháp lý bắt buộc giúp Nhà nước kiểm soát các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường, an ninh quốc gia và quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời bảo đảm hoạt động sản xuất, kinh doanh diễn ra minh bạch, công bằng.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) cho giao hàng hay cứu hộ, việc Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng khởi động Đề án “Thí điểm phát triển kinh tế không gian tầm thấp” cho thấy một bước đi mang tính chiến lược: Biến tầng không lưu thấp thành một lớp hạ tầng kinh tế kỹ thuật mới.

Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà để phục vụ sản xuất, góp phần giảm chi phí tiền điện. (Ảnh: LÊ CHI)

Bài toán sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả

Nhu cầu năng lượng ngày càng lớn đang đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ nguồn cung mà còn phải sử dụng hiệu quả từng đơn vị năng lượng. Trong bối cảnh đó, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo đang mở ra cách tiếp cận mới: Đo lường chính xác mức tiêu thụ, nhận diện điểm lãng phí, tối ưu vận hành.

Hình ảnh hạt tiêu xanh, hạt tiêu đen, hạt tiêu trắng Tiên Phước. (Ảnh minh họa: Cục Sở hữu trí tuệ)

Những gốc tiêu 40 năm tuổi và “tấm căn cước” của vị cay xứ Tiên

Trên vùng đất gò đồi nhiều sỏi đá, những dây tiêu bản địa vẫn bám vào thân cây sống, len rễ sâu vào lòng đất và cho ra loại hạt nhỏ nhưng thơm, cay nồng. Chỉ dẫn địa lý “Tiên Phước” được bảo hộ mở ra cơ hội để sản vật lâu đời này vượt khỏi những phiên chợ địa phương, tiến đến thị trường rộng lớn hơn.

Dạy và học thế nào để người học thực sự "làm chủ" công nghệ trí tuệ nhân tạo. (Ảnh minh họa có sử dụng AI )

Giáo dục trong kỷ nguyên AI, từ sử dụng đến làm chủ công nghệ

Việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào trường học đã được thí điểm trong năm học 2025-2026 và định hướng triển khai đại trà từ năm học 2026–2027. Nhìn lại hành trình này, câu hỏi lớn nhất của ngành giáo dục đặt ra lúc này không còn là "có nên dạy AI hay không", mà là dạy và học thế nào để người học thực sự "làm chủ" công nghệ.

Người Viettel ở Natcom không rời đi khi thị trường khó khăn nhất. Ảnh: Viettel Global.

15 năm Viettel tại Haiti: Hành trình vượt qua nghịch cảnh để phát triển

Giữa một thị trường liên tục đối mặt với thiên tai, bất ổn và thiếu thốn, Natcom không chỉ vươn lên dẫn đầu viễn thông mà còn đang đưa kết nối trở thành nền tảng cho tài chính số và đời sống. Đó là câu chuyện về những “đóa hoa nở trong đá” - không sinh ra từ phép màu, mà từ sự bền bỉ ở lại và lớn lên trong nghịch cảnh.