Định hình vai trò nghiên cứu cơ bản Khoa học và xã hội nhân văn trong kỷ nguyên số

Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo về vai trò, vị thế nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội và nhân văn khi bước vào kỷ nguyên mới. 

Toàn cảnh Hội thảo.
Toàn cảnh Hội thảo.

Lý luận – “hệ điều hành” cho chiến lược phát triển

Phát biểu khai mạc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh: với mỗi quốc gia, hệ thống tri thức lý luận đóng vai trò như “hệ điều hành” của mọi chính sách phát triển. Theo ông, nếu thiếu nền tảng khoa học xã hội và nhân văn vững chắc, phát triển sẽ thiếu định hướng, đổi mới thiếu bền vững, hội nhập thiếu bản lĩnh và tiến bộ xã hội thiếu chiều sâu giá trị.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn cho rằng thế giới đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ số, AI và dữ liệu lớn, kéo theo những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hóa. Cùng với đó là sự gia tăng phức tạp của nhiều vấn đề toàn cầu như bất bình đẳng xã hội, biến đổi khí hậu, xung đột lợi ích, yêu cầu bảo vệ các giá trị nhân văn. Những thay đổi nhanh chóng tạo ra cơ hội nhưng đồng thời đặt ra thách thức mới, đòi hỏi tư duy khoa học phải đổi mới toàn diện về lý luận, phương pháp và cách tiếp cận.

Trong bối cảnh đó, khoa học xã hội và nhân văn được nhìn nhận là lĩnh vực giúp con người hiểu chính mình, hiểu xã hội, hiểu động lực phát triển và các quy luật vận động của đời sống. Từ yêu cầu của kỷ nguyên số, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn xác định nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội và nhân văn không chỉ “dựng xây tri thức”, mà còn góp phần củng cố hệ giá trị, định hình tương lai, giữ gìn bản sắc và chủ động thích ứng với thế giới biến đổi.

anh-bai-21-2.png
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phát biểu khai mạc Hội thảo.

Tạo nền tảng tri thức mới và hoàn thiện cơ chế tài trợ

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học xã hội và công nghệ quốc gia nhấn mạnh vai trò trung tâm của nghiên cứu cơ bản trong việc tạo dựng nền tảng tri thức mới cho khoa học xã hội và nhân văn. Theo ông, nghiên cứu cơ bản giúp làm sáng tỏ bản chất các hiện tượng xã hội, văn hóa, con người; xây dựng hệ khái niệm, lý thuyết, phương pháp – những “trụ cột” của toàn bộ ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến cho biết Quỹ đã tài trợ nhiều nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản khoa học xã hội và nhân văn trong thời gian qua, qua đó góp phần hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy công bố khoa học. Tuy nhiên, chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, công bố quốc tế còn hạn chế và mức độ gắn kết với thực tiễn chính sách cần tiếp tục cải thiện.

Trong định hướng giai đoạn tới, Quỹ sẽ tập trung tăng cường tài trợ các đề tài chất lượng cao; ưu tiên nhà khoa học trẻ, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh; khuyến khích nghiên cứu liên ngành, đổi mới sáng tạo, đặc biệt gắn khoa học xã hội và nhân văn với dữ liệu lớn, công nghệ và AI; mở rộng hội nhập quốc tế trong tài trợ và thực hiện nghiên cứu; đẩy mạnh chuyển đổi số, giảm thủ tục hành chính.

Hội nhập tri thức, chủ động đóng góp và những cảnh báo về AI

Trình bày tham luận về “Hội nhập quốc tế và sứ mệnh của khoa học xã hội và nhân văn”, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) luận giải: hội nhập quốc tế đang tái cấu trúc không gian tri thức, nơi tri thức trở thành một dạng “quyền lực mềm” gắn với năng lực định hình diễn ngôn và nâng cao vị thế quốc gia.

Theo ông, khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam vẫn chủ yếu vận hành trong vai trò tiếp nhận tri thức, năng lực sáng tạo lý luận và đóng góp học thuyết độc lập còn hạn chế, dẫn đến nguy cơ “lệ thuộc tri thức”. Vì vậy, cần bước chuyển từ thụ động sang chủ động: từ bản địa hóa tri thức tiến tới đóng góp học thuyết Việt Nam có giá trị tham khảo quốc tế dựa trên thực tiễn đất nước; đồng thời đổi mới cơ chế đầu tư, đánh giá theo hướng ưu tiên nghiên cứu nền tảng dài hạn và cải cách đào tạo nhằm hình thành năng lực sáng tạo lý luận, tư duy phê phán.

Từ góc nhìn triết học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Đông, Viện trưởng Viện Triết học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cảnh báo chuyển đổi số có thể đặt khoa học xã hội và nhân văn trước thách thức về bản sắc và phương pháp luận. Ông nêu nguy cơ lệ thuộc công cụ, suy giảm tư duy phê phán khi nhà nghiên cứu phó mặc các khâu trí tuệ cho AI, làm giảm khả năng thấu hiểu sâu sắc; đồng thời lưu ý rủi ro “thực dân hóa nhận thức” khi sử dụng các hệ thống AI nước ngoài không được huấn luyện chủ yếu trên dữ liệu và hệ giá trị Việt Nam.

Từ các phân tích và kiến nghị, nhiều ý kiến tại hội thảo thống nhất: nghiên cứu cơ bản khoa học xã hội và nhân văn không chỉ là nền tảng tri thức mà còn là sức mạnh mềm, năng lực tự cường và “hệ điều hành” cho chiến lược phát triển quốc gia.

Việc củng cố hệ giá trị, phát triển con người, bảo vệ bản sắc, thiết kế thể chế và nâng vị thế Việt Nam trong không gian tri thức toàn cầu đòi hỏi đầu tư bền bỉ cho nghiên cứu cơ bản, đồng thời đổi mới cơ chế, phương pháp để khoa học xã hội và nhân văn chủ động bước vào giai đoạn phát triển mới-sáng tạo hơn, hội nhập sâu rộng hơn và đồng hành chặt chẽ hơn với yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.

Có thể bạn quan tâm

Một hội nghị về sandbox.

Vận hành hiệu quả cơ chế sandbox

Sau hơn một năm rưỡi thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, khung thể chế và nguồn lực cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã cơ bản được hình thành. Vấn đề đặt ra hiện nay là nhanh chóng đưa các cơ chế mới, nhất là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) vào cuộc sống.

Quang cảnh hội nghị.

Cà Mau quyết liệt 100 ngày xử lý các điểm nghẽn số

Ngày 16/7, Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau hội nghị trực tiếp kết hợp trực tuyến đến điểm cầu các xã, phường trong tỉnh nhằm triển khai các văn bản của Tỉnh ủy thực hiện Thông báo của Tổng Bí thư về Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, và Kế hoạch của Ban Chỉ đạo Trung ương về hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số.

Cuộc thi "Hành trình truy vết tội phạm mạng" do Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an tổ chức nhằm nâng cao kỹ năng điều tra số, phân tích dữ liệu và phòng chống tội phạm công nghệ cao trong môi trường số. (Ảnh: A05)

Bài 2: Tự chủ công nghệ và nhiệm vụ bảo vệ trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian mạng

Cuộc chiến an ninh mạng thế hệ mới không dừng lại ở việc ngăn chặn các cuộc tấn công kỹ thuật, phòng, chống lừa đảo mà còn bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng của Đảng. Việt Nam cũng phải đối mặt những bài toán nội tại như sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và phụ thuộc vào công nghệ lõi nước ngoài. 

Chương trình thu hút đông đảo đại biểu tham dự. (Ảnh: Ban tổ chức)

Việt Nam tổ chức Tuần lễ phát triển trí tuệ nhân tạo quy mô lớn nhất Đông Nam Á

Chương trình “Tuần lễ phát triển AI” và “Cuộc thi lập trình AI” kéo dài năm ngày (8-12/7/2026) tại Thành phố Hồ Chí Minh kết hợp các hội thảo kỹ thuật, bài toán thực tế từ doanh nghiệp và lộ trình hỗ trợ sau sự kiện, giúp những dự án trí tuệ nhân tạo (AI) tiềm năng tiến gần hơn đến quá trình kiểm chứng và triển khai thực tế.

Lãnh đạo Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động và đoàn công tác cùng giáo viên theo dõi học sinh thực hành tại phòng Tin học được trao tặng. (Ảnh: MH)

"Chương trình Bệ phóng tin học": Gieo công nghệ, gặt niềm tin

Mô hình dân vận khéo “Chương trình Bệ phóng tin học” của Ban Thanh niên Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động đã được Lãnh đạo Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động công nhận và được Cục Xây dựng Phong trào bảo vệ An ninh Tổ quốc (V05), Bộ Công an thông báo để công an các đơn vị, địa phương tham khảo, vận dụng.

Các khách mời tham dự phiên làm việc giữa Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ với Đại sứ Singapore tại Việt Nam, A*STAR và Tập đoàn Becamex về đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam (VAMRC).

Xây dựng Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam kết nối "bốn nhà"để phát triển sản phẩm công nghệ mới

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm việc với Đại sứ Singapore tại Việt Nam, A*STAR và Tập đoàn Becamex về đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam (VAMRC) để kết nối doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến.

Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk Lương Nguyễn Minh Triết trao giải Nhất diễn tập cho Đội Gành Đá Đĩa.

Đắk Lắk chủ động xây dựng “lá chắn số” an toàn trên không gian mạng

Cuộc diễn tập thực chiến bảo đảm an ninh mạng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk lần thứ nhất năm 2026 là tiền đề quan trọng để Đắk Lắk tiếp tục xây dựng hệ sinh thái số an toàn, tin cậy, phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển chính quyền số, kinh tế số và xã hội số, hướng đến phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Ban tổ chức trao giải nhất quốc gia tặng 6 thành viên Đội tuyển MOS Việt Nam năm 2026 tại buổi lễ. (Ảnh: BTC cung cấp)

6 bạn trẻ đại diện Việt Nam dự chung kết tin học văn phòng thế giới tại Hoa Kỳ

Chiều 13/7, tại Hà Nội, Trung ương Đoàn, Tổ chức Giáo dục IIG Việt Nam tổ chức Lễ tổng kết và trao giải quốc gia Cuộc thi Vô địch tin học văn phòng thế giới (MOSWC) năm 2026. Ban tổ chức đã tuyên dương 161 cá nhân, tập thể xuất sắc và công bố 6 Đại sứ MOS Việt Nam dự chung kết thế giới tại Hoa Kỳ cuối tháng 7 tới đây.

Các đối tượng lừa đảo thường giả mạo ứng dụng của cơ quan nhà nước và ngân hàng để dụ người dân cài đặt mã độc, chiếm đoạt tài sản.

Lừa đảo núp bóng dịch vụ công trực tuyến

Mạo danh cơ quan công an, ngân hàng, Bảo hiểm xã hội (BHXH) để yêu cầu người dân cài đặt ứng dụng là một trong những thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao đang diễn biến phức tạp. Chỉ sau vài phút làm theo hướng dẫn, nhiều nạn nhân đã bị chiếm quyền điều khiển điện thoại và mất toàn bộ tiền trong tài khoản.

Cán bộ hướng dẫn người dân làm thủ tục hành chính tại Điểm phục vụ hành chính công phường Đống Đa (Thành phố Hà Nội). (Ảnh: THẾ ĐẠI)

Phát huy nguồn lực dữ liệu trong đổi mới mô hình tăng trưởng

Sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng liên quan đã khiến dữ liệu trở thành một nguồn lực chiến lược. Khi nước ta chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dữ liệu giữ vai trò trung tâm, kết nối công nghệ, tri thức và quản trị.

Đội thi Trung tâm 186 tham gia cuộc thi Chiến binh mạng đa quốc gia tại Thái Lan.

Khi tri thức trở thành sức mạnh chiến đấu

Tại Bộ Tư lệnh Tác chiến không gian mạng, những đề tài nghiên cứu không nằm yên trên giá sách. Chúng được đưa thẳng vào huấn luyện, vào thực chiến và đang dần trở thành một thứ vũ khí thật sự, mở ra một hướng phát triển mới trong xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Sản xuất AI Camera của MK Vision tại Khu công nghiệp Thăng Long Vĩnh Phúc, Bình Xuyên, tỉnh Phú Thọ.

Khơi thông nguồn lực thúc đẩy công nghệ chiến lược

Nghị quyết số 57-NQ/TW đang tạo động lực thúc đẩy phát triển các công nghệ chiến lược, với nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), robot, thiết bị bay không người lái (UAV) hay công nghệ sinh học đã sẵn sàng bước vào giai đoạn ứng dụng. Song để tạo đột phá, Việt Nam vẫn cần khơi thông các nút thắt về thể chế...

Nhân viên Công ty cổ phần Truyền thông Luật Việt Nam sử dụng nền tảng ứng dụng AI hỗ trợ tra cứu, phân tích và rà soát pháp lý.

AI hỗ trợ rà soát pháp lý

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong rà soát pháp lý đang trở thành xu hướng tại nhiều cơ quan, doanh nghiệp. Không chỉ giúp rút ngắn thời gian tra cứu, đối chiếu, công nghệ này còn hỗ trợ phát hiện sớm những nội dung mâu thuẫn, chồng chéo, nâng cao chất lượng văn bản và hiệu quả tuân thủ pháp luật.

Sử dụng drone phun thuốc bảo vệ thực vật cho lúa tại Công ty cổ phần thiết bị bay AgriDrone Việt Nam. (Ảnh AgriDrone Việt Nam)

Tối ưu hóa hiệu quả thiết bị không người lái trong nông nghiệp

Việc ứng dụng thiết bị không người lái (drone/UAV) trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam đang có bước phát triển nhanh, từng bước chuyển từ thí điểm sang ứng dụng thực tiễn trên diện rộng. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng một giải pháp đồng bộ giữa sản phẩm, thiết bị và quy trình sử dụng nhằm tối ưu hóa hiệu quả của drone.

Hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại của Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) phục vụ đào tạo và nghiên cứu công nghệ bán dẫn. (Ảnh VNU)

Khoa học cơ bản và năng lực tự chủ quốc gia

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, khoa học cơ bản ngày càng trở thành nền tảng của công nghệ lõi và năng lực tự chủ quốc gia. Tuy nhiên, để tri thức khoa học thật sự chuyển hóa thành sức cạnh tranh, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu có chiều sâu...