Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số là bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, được hình thành, bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong bối cảnh đời sống xã hội và phương thức tiếp nhận văn hóa có nhiều thay đổi, việc bảo tồn, phát huy các giá trị Văn học nghệ thuật của đồng bào các dân tộc thiểu số đặt ra yêu cầu gắn hoạt động sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm với đời sống cộng đồng, qua đó góp phần gìn giữ bản sắc và tạo thêm sức sống cho các giá trị văn hóa truyền thống.
Phát biểu khai mạc Đại hội, đồng chí Nông Quốc Bình, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam nhiệm kỳ 2019-2024, nhấn mạnh: Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số được sáng tác, phát triển trong bối cảnh đất nước đạt nhiều thành tựu trên các lĩnh vực, từ phát triển kinh tế-xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh đến xây dựng và phát triển văn hóa, bảo đảm an sinh xã hội.
Theo đồng chí Nông Quốc Bình, đời sống của đồng bào các dân tộc thiểu số và miền núi, nơi Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số gắn bó sâu sắc, dù còn không ít khó khăn, song đã có những chuyển biến tích cực, từng bước tạo diện mạo mới. Trong bối cảnh đó, Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số tiếp tục có điều kiện phát triển, phản ánh đời sống, tâm tư, tình cảm và những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc.
Việc xác định đặc trưng của Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số không nhằm tạo sự khu biệt, mà để nhận diện và phát huy những giá trị riêng trong tổng thể nền văn hóa Việt Nam. Sự đa dạng về bản sắc, tiếng nói nghệ thuật và cách thức biểu đạt của các dân tộc góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, cùng hội tụ trong một nền Văn học nghệ thuật Việt Nam thống nhất, đa dạng và giàu bản sắc.
Theo báo cáo trình Đại hội, nhiệm kỳ 2019-2024 diễn ra trong điều kiện nhiều khó khăn, nhất là tác động của thiên tai, dịch bệnh, song Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam đã bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, chủ động triển khai các nhiệm vụ, giữ vững tinh thần đoàn kết, tạo điều kiện để hội viên sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm và quảng bá các giá trị Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số.
Trong nhiệm kỳ qua, Hội tổ chức hơn 30 trại sáng tác với hơn 630 lượt hội viên tham dự; tổ chức các đoàn đi thực tế, sáng tác tại nhiều địa phương, tạo điều kiện để văn nghệ sĩ tiếp cận đời sống, tìm kiếm chất liệu và làm mới phương thức thể hiện. Hoạt động sáng tác đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, với gần 500 giải thưởng ở các cấp, qua đó ghi nhận sức sáng tạo và đóng góp của đội ngũ văn nghệ sĩ các dân tộc thiểu số.
Cùng với sáng tác, Hội đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều tác phẩm, công trình được tuyển chọn, xuất bản; các đề án bảo tồn được triển khai, góp phần lưu giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc. Hàng chục cuộc hội thảo, hội nghị, tọa đàm được tổ chức tại nhiều địa phương trên cả nước, tạo diễn đàn trao đổi về sáng tác, nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số trong đời sống đương đại.
Hoạt động của các chuyên ngành văn học, điện ảnh, nhiếp ảnh, múa, mỹ thuật, âm nhạc, sưu tầm, nghiên cứu văn hóa… có nhiều chuyển biến. Một số tác giả chú trọng sáng tác song ngữ, góp phần đưa tiếng nói, tâm hồn và bản sắc văn hóa của các dân tộc đến gần hơn với công chúng.
Đội ngũ sáng tác có thêm nhiều cây bút trẻ, tác giả nữ, tạo nên sự kế tiếp giữa các thế hệ. Từ vốn văn hóa phong phú của cộng đồng, các văn nghệ sĩ tiếp tục khai thác chất liệu truyền thống, góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa và làm giàu thêm diện mạo Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam.
Bên cạnh kết quả đạt được, báo cáo cũng chỉ rõ một số hạn chế cần khắc phục. Đội ngũ văn nghệ sĩ giữa các vùng, miền chưa đồng đều; lực lượng trẻ ở một số chuyên ngành còn thiếu, chưa tạo được sự kế tiếp vững chắc.
Hoạt động đi thực tế, sáng tác tại cơ sở chưa được duy trì thường xuyên; số lượng tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, có sức lan tỏa rộng còn hạn chế. Sáng tác bằng tiếng dân tộc chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu bảo tồn, phát huy ngôn ngữ, văn hóa của các dân tộc.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong sáng tác, giới thiệu và quảng bá tác phẩm còn hạn chế; hoạt động xuất bản, triển lãm, truyền thông, đưa tác phẩm đến với công chúng còn gặp nhiều khó khăn.
Nhiệm kỳ 2026-2031, Hội xác định tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và yêu cầu thực tiễn của đời sống; hướng hoạt động sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm ngày càng gắn bó với cơ sở, với đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số và những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển đất nước.
Hội sẽ chú trọng củng cố tổ chức, nâng cao chất lượng đội ngũ, phát hiện, bồi dưỡng lực lượng trẻ, tạo nguồn kế cận ở các chuyên ngành; tăng cường các hoạt động thực tế, sáng tác tại cơ sở. Cùng với đó, Hội tiếp tục khuyến khích sáng tác bằng tiếng dân tộc, đẩy mạnh nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; quan tâm nâng cao chất lượng tác phẩm, công trình, tạo thêm những sáng tác có giá trị tư tưởng, nghệ thuật và sức lan tỏa, phản ánh chân thực đời sống, con người, những chuyển biến ở các vùng miền trong cả nước.
Hội cũng xác định tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và các phương thức truyền thông phù hợp trong sáng tác, giới thiệu, quảng bá tác phẩm; từng bước tháo gỡ khó khăn trong xuất bản, triển lãm, phổ biến tác phẩm, mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, góp phần đưa Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống văn hóa đương đại.
Các tham luận được trình bày tại Đại hội đã tập trung làm rõ những kết quả đạt được, những vấn đề đặt ra trong hoạt động Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số; đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu bám sát đời sống, tăng cường đi thực tế, chú trọng phát hiện và bồi dưỡng lực lượng sáng tác trẻ, khuyến khích sáng tác bằng tiếng dân tộc, đồng thời đổi mới phương thức quảng bá, ứng dụng công nghệ để đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng.
Đại hội đã bầu Ban Chấp hành Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam khóa 7, nhiệm kỳ 2026-2031 gồm 18 ủy viên; Nghệ sĩ nhiếp ảnh Mã Thế Anh, Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm được bầu giữ chức Chủ tịch Hội.
