Những ngày qua, vụ án liên quan đến “Ngân 98” (tên thật Võ Thị Ngọc Ngân) thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận. Không chỉ vì cái tên vốn quen thuộc trên mạng xã hội, mà bởi phía sau hình ảnh ấy là dòng tiền rất lớn đang dần được bóc tách, hé lộ những góc khuất trong mô hình kinh doanh trực tuyến tưởng như hợp pháp.
Nhiều hành vi có chủ đích
Cơ quan điều tra cho biết, Ngân 98 là người trực tiếp điều hành đường dây sản xuất và phân phối thực phẩm chức năng không phép, sử dụng chiêu “hàng tặng kèm” để tiêu thụ sản phẩm giả. Hai pháp nhân gồm một công ty do mẹ cô đứng tên và một hộ kinh doanh do người khác đứng tên chỉ đóng vai trò “bình phong”, che chắn cho hoạt động thực tế mà Ngân kiểm soát.
Thông qua sự thuận tiện của mạng xã hội và các nền tảng thanh toán trực tuyến, hàng nghìn đơn hàng được chốt mỗi ngày, tiền chạy qua ví điện tử và tài khoản trung gian, không hóa đơn, chứng từ. Dòng tiền thu được luân chuyển qua hàng loạt tài khoản của nhân viên và người thân, trước khi gom lại về một mối, với tổng giá trị ước tính hàng trăm tỷ đồng.
Trước Ngân 98, một cái tên từng gây chú ý không kém trên mạng xã hội là Hoàng Hường (38 tuổi, quê Phú Thọ), người sáng lập Công ty CP Dược phẩm Hoàng Hường, cũng đã bị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Trên các nền tảng mạng xã hội, Hoàng Hường xuất hiện dày đặc với hình ảnh một nữ doanh nhân tự tin, chia sẻ bí quyết làm đẹp và quảng bá hàng loạt sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Theo cơ quan điều tra, “vị doanh nhân” này sở hữu một hệ sinh thái kinh doanh đồ sộ gồm 18 công ty, 25 hộ kinh doanh và 44 cá nhân đứng tên. Tất cả đều do Hoàng Hường kiểm soát nhằm vận hành hoạt động buôn bán thực phẩm chức năng và sản phẩm bảo vệ sức khỏe.
Kết quả điều tra ban đầu cho thấy, Hoàng Hường đã chỉ đạo nhân viên “xé nhỏ” doanh thu để trốn thuế. Phần doanh thu "sau xử lý" áp sang 18 công ty, 25 hộ kinh doanh và 44 cá nhân đứng tên để hợp thức dòng tiền. Trong giai đoạn từ tháng 1/2021 đến tháng 6/2025, tổng doanh thu bị bỏ ngoài sổ sách lên tới gần 1.800 tỷ đồng, cùng 2.100 tỷ đồng doanh thu kê khai sai quy định về thuế giá trị gia tăng.
Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên cũng vừa khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Thế Bảo (sinh năm 1976, Giám đốc Công ty TNHH vàng bạc Mão Thiệt Bảo) về tội trốn thuế. Từ năm 2023 đến quý I/2025, Bảo chỉ đạo nhân viên lập nhiều tài khoản cá nhân nhận tiền bán vàng, chỉ kê khai một phần doanh thu nhằm che giấu hành vi vi phạm. Số tiền không kê khai, không xuất hóa đơn lên tới hơn 1.200 tỷ đồng.
Nêu quan điểm về những sự việc vừa qua, chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú, giảng viên Trường đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội cho rằng, thủ đoạn trốn thuế thông qua “hệ sinh thái” doanh nghiệp, hộ kinh doanh hiện nay đang khá phổ biến. Nhiều doanh nghiệp lợi dụng sự chênh lệch lớn về nghĩa vụ thuế giữa hai mô hình để trốn thuế, đặc biệt trong các lĩnh vực sữa, thực phẩm chức năng và dược phẩm.
Theo quy định, doanh nghiệp phải nộp thuế VAT từ 5 - 10%, trong khi hộ kinh doanh chỉ nộp khoảng 1,5%, thậm chí có nơi chỉ chịu thuế khoán vài trăm nghìn đồng mỗi năm. Chênh lệch này tạo “kẽ hở” cho việc lập hàng loạt công ty vệ tinh, hộ và cá nhân kinh doanh để phân tán doanh thu, giảm nghĩa vụ thuế. Hình thức phổ biến là doanh nghiệp lập chứng từ “bán” hàng cho hộ kinh doanh nội bộ, nhưng thực tế vẫn bán trực tiếp ra thị trường.
Nhờ đứng tên hộ kinh doanh, họ được hưởng mức thuế thấp và né hóa đơn, khiến cơ quan chức năng khó truy vết dòng tiền. Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp còn lập công ty “sân sau” để mua bán lòng vòng, ghi nhận doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng vẫn báo lỗ, một dạng chuyển giá tinh vi, không chỉ trốn thuế mà còn có thể hợp thức hóa hàng nhập lậu hoặc hàng giả.
Ranh giới pháp lý cần được làm rõ
Ở góc nhìn vĩ mô, tại phiên thảo luận “Thể chế kiến tạo: Doanh nghiệp vươn mình” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI cho biết, Nghị quyết 68 đã khẳng định rõ quan điểm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, nhằm tạo niềm tin và cảm giác an toàn cho cộng đồng doanh nhân.
Theo ông Tuấn, nhiều vụ án hình sự thực chất bắt nguồn từ những tranh chấp thuộc phạm vi dân sự hoặc thương mại như hợp đồng, đầu tư, đấu thầu hay vay vốn. Do thiếu hiểu biết pháp lý, đặc biệt là với doanh nghiệp nhỏ và vừa, không ít trường hợp bị cuốn vào vòng tố tụng hình sự dù bản chất là tranh chấp kinh tế.
Ông cho rằng cần rà soát và phân định rõ ràng giữa hành vi phạm tội với vi phạm hành chính hoặc sai sót trong hoạt động kinh doanh. Điều này đặc biệt quan trọng với các tội danh thường được áp dụng như trốn thuế, lừa dối khách hàng, quảng cáo sai sự thật, buôn lậu hay sản xuất hàng giả. Khi ranh giới pháp lý được làm rõ, môi trường kinh doanh sẽ trở nên minh bạch và an toàn hơn cho doanh nghiệp chân chính.
Từ thực tế hoạt động của doanh nghiệp địa phương, ông Lê Văn Cường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Nghệ An đề xuất, việc xử lý các vi phạm về kế toán hay thuế cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi nhiều sai sót chỉ là lỗi nghiệp vụ nhưng lại bị xem là gây hậu quả nghiêm trọng. Có những trường hợp giá trị vi phạm nhỏ cũng bị khởi tố, khiến doanh nghiệp thêm bất an. Ông cho rằng nên ưu tiên xử phạt hành chính thật nghiêm thay vì hình sự hóa, bởi nếu trốn thuế 1 tỷ đồng mà bị phạt 10 tỷ đồng thì không ai dám tái phạm.
Ông cũng bày tỏ lo ngại về tình trạng sửa luật thiếu đồng bộ, khiến doanh nghiệp liên tục phải chờ đợi. Đơn cử, có dự án mất ba năm vẫn chưa điều chỉnh được chủ trương đầu tư vì quy định thay đổi. Theo ông Cường, chỉ khi hệ thống pháp luật được hoàn thiện rõ ràng, ổn định và nhất quán, doanh nghiệp mới có thể yên tâm đầu tư và phát triển lâu dài.
Từ câu chuyện của Ngân 98, Hoàng Hường, luật sư Thu Hà (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho rằng, muốn quản lý hiệu quả thương mại điện tử, không thể chỉ trông chờ vào khâu hậu kiểm. Cần xây dựng hệ thống truy xuất dữ liệu tự động, trong đó mỗi giao dịch đều được đối chiếu với hóa đơn và thông tin vận chuyển. Khi dòng tiền và hàng hóa được giám sát minh bạch, những chiêu thức núp bóng “kinh doanh hợp pháp” sẽ không còn cơ hội tồn tại.
Bên cạnh đó, việc cùng lúc lập nhiều công ty, hộ và cá nhân kinh doanh với mục đích giảm nghĩa vụ thuế không chỉ là hành vi vi phạm mà còn cho thấy sự chủ quan của chính chủ doanh nghiệp. Họ thường tin rằng có thể che giấu được, nhưng thực tế, những dấu vết trốn thuế rất dễ bị phát hiện.
Theo luật sư Thu Hà, cơ quan thuế hiện có đầy đủ công cụ phân tích dữ liệu để xác định mức độ rủi ro của từng người nộp thuế, từ đó nhận diện nhanh các trường hợp bất thường. Trong thời đại công nghệ số, mọi giao dịch, dòng tiền và hóa đơn đều có thể được truy vết. Vì vậy, chỉ có sự trung thực và minh bạch trong hoạt động kinh doanh mới giúp doanh nghiệp đứng vững và phát triển bền vững trong một môi trường quản lý ngày càng hiện đại.
