Chiều Nghĩa Đồng, nắng đổ vàng trên những triền ngô ở miền tây Nghệ An. Giữa cái tĩnh lặng của xã miền núi, vang lên tiếng trẻ con tập hát. Không phải những bản nhạc sôi động mà là điệu ví, điệu giặm mộc mạc: “Xứ Nghệ quê mình năm nắng mười sương/Mưa bão dập dồn gió Lào rát bỏng...”. Trong khoảng sân nhỏ của gia đình chị Trần Thúy Nga, mấy chục bạn nhỏ ngồi quanh Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh, dõi theo từng nhịp hát.
Ở vùng quê xa xôi, di sản dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được sống lại trong hơi thở người nông dân chân chất và những thế hệ sau. Một sự tiếp nối bền bỉ đang diễn ra, bắt đầu từ chính khoảng sân nhà đầy ắp thân thuộc.
Ngôi nhà Trí tuệ Thúy Nga
Nhìn những đứa trẻ hôm nay say sưa bên trang sách, người già ở xóm 6, xã Nghĩa Đồng vẫn thường nhắc về hành trình của chị Trần Thúy Nga. Trước khi trở thành Ngôi nhà Trí tuệ như hiện nay, thư viện sách chỉ rộng khoảng 15m² được chị Nga nhen nhóm, thành lập từ năm 2004. Những năm qua, từ căn phòng nhỏ này, rất nhiều bạn trẻ đã tìm thấy cảm hứng sống đẹp và niềm tin học tập, đỗ đạt vào các trường đại học và lập nghiệp vững vàng. Chị Nga - người sáng lập, dù mang khiếm khuyết về thể chất, nhưng chính nghị lực của cô gái nhỏ bé đã biến những trang sách chắp cánh cho biết bao ước mơ non trẻ ở vùng quê nghèo. “Tôi tin nếu mình làm với cái tâm vì cộng đồng thì mọi người sẽ cùng chung tay. Mỗi chúng ta là một cuốn sách sống, đang viết tiếp cuộc đời mình bằng sự tử tế”, chị Nga chia sẻ.
Cô Phan Thư, người trực thư viện hằng tuần, luôn trăn trở làm sao để việc đọc sách trở thành niềm vui. Cô cho biết: “Để hai hoạt động mượn-trả sách và đọc sách-nhận quà diễn ra nền nếp, trật tự và hiệu quả, ngoài người trực chính, thư viện còn có các tình nguyện viên hỗ trợ bạn đọc chọn sách phù hợp, sắp xếp chỗ ngồi, ghi sổ theo dõi và trao quà”. Nguồn sách tại đây được chọn lọc kỹ lưỡng, đa dạng thể loại nhằm khơi gợi hứng thú cho từng độ tuổi. Sau mỗi buổi đọc, các em được mời ghi lại cảm xúc vào phiếu chia sẻ và nhận những món quà nhỏ khích lệ.
Gần đây, chị Nga theo học xa ở Lâm Đồng. Duy trì các hoạt động ở Ngôi nhà Trí tuệ đang nhờ vào cô giáo Nguyễn Thị Vị - Hiệu trưởng Trường mầm non xã Nghĩa Đồng - cùng Ban điều hành Ngôi nhà Trí tuệ Thúy Nga. Cô Vị chia sẻ, chính sự tận tụy của Nga đã chạm đến cô: “Nga chịu nhiều thiệt thòi nhưng em sống rất tích cực. Tôi muốn đồng hành để các bạn nhỏ luôn có một không gian lành mạnh và sự tiếp thu tri thức không bị ngắt quãng trên mảnh đất này”. Sự hào hứng của lớp học còn đến từ những điều nhỏ; thí dụ mỗi buổi sinh hoạt, cô Vị đều chuẩn bị sẵn kẹo, bánh hay những cuốn sách nhỏ để thưởng cho các bạn tự tin phát biểu.
Sự nỗ lực bền bỉ được đền đáp khi thư viện gia nhập mạng lưới Ngôi nhà Trí tuệ, trở thành một không gian học tập cộng đồng đúng nghĩa. Ngay tại vùng quê xứ Nghệ, trẻ em Nghĩa Đồng được học tiếng Anh online miễn phí với các tình nguyện viên là du học sinh tại Mỹ. Những màn hình máy tính mở ra xóa nhòa khoảng cách vùng miền. Không dừng lại ở đó, các dự án cộng đồng khác ra đời như “Sách sống” được triển khai nhằm gắn kết mọi người với nhau, nơi bố mẹ, con cái, bạn bè, thầy trò cùng tắt điện thoại, dành thời gian ngồi lại lắng nghe và chia sẻ với nhau. Đáng chú ý là dự án “Neo hồn ví, giặm” - lớp trao truyền dân ca xứ Nghệ bắt đầu từ ngày 28/12/2025, diễn ra ngay tại sân nhà chị Nga, nơi gia đình sẵn lòng đồng hành cùng chị để mỗi cuối tuần, mấy chục bạn nhỏ lại được đến học dân ca.
Câu hát nối dài tình quê
Ý tưởng về dự án “Neo hồn ví, giặm” bắt nguồn từ chuyến đi Huế của chị Nga và người bạn tri kỷ Lam Ca. Chứng kiến các nghệ nhân trao truyền ca Huế cho các bạn nhỏ, chị Ca trăn trở: “Ví, giặm quê mình quý thế mà bọn trẻ lại đang dần xa lạ. Chúng tôi muốn làm một cái gì đó để tụi nhỏ ở Nghĩa Đồng không quên lời ca, tiếng hát của cha ông”.
Khát vọng của những người trẻ đã gặp được tâm huyết “cả đời” của Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh. Là một người chân chất, ông Minh tự nhận mình nói không hay, nhưng khi cất tiếng hát, ông dồn hết tâm tư vào từng lời ví mộc mạc. Trước đây, ông từng nỗ lực mở lớp nhưng chỉ trong mấy tháng hè. Ông Minh tâm sự: “Lớp trẻ bây giờ nếu không được truyền dạy thì không thể biết hát và hiểu được mạch nguồn cốt cách của ví, giặm Nghệ Tĩnh, bởi vậy tôi ưu tiên dành thời gian cho việc trao truyền này”. Bí quyết của ông là hướng dẫn nhẹ nhàng, ân cần và kiên nhẫn. Nghệ nhân chia sẻ: “Phần lý thuyết cần dễ hiểu, gần gũi, cuốn hút. Phần thực hành cần truyền cảm, đưa được cảm xúc của bối cảnh lời ca vào đó. Ông bà ngày xưa đi cày, đi cấy cũng hát ví với nhau... Mình giải thích và hướng dẫn cách diễn lại các bối cảnh đó, rồi hát mẫu, cho nên các bạn nhỏ ngày càng mê”.
Sự tận tâm của ông Minh và các thành viên dự án, những người làm việc không lương, vượt qua bao bận rộn riêng để duy trì lớp học, đã mang lại những kết quả. Chỉ sau hơn một tháng, những gương mặt háo hức, vượt qua sự ngại ngùng ban đầu để hòa giọng cùng bạn bè. Thậm chí, hai mẹ con chị Nguyễn Thị Tú Hương và bé Dương Tuệ Lâm chủ nhật hằng tuần vẫn vượt quãng đường 20km đến lớp học hát. Chị Tú Hương hiện là Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Nghĩa Đồng, và cũng là một người mẹ, đánh giá tích cực về mô hình này: “Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng kết hợp giữa văn hóa đọc và dân ca truyền thống rất thiết thực. Làn điệu mộc mạc giúp các con biết yêu quê hương và sống nhân ái hơn”.
Dân ca ví, giặm là một nét đẹp văn hóa đặc sắc của quê hương, là đại diện cho hồn cốt quê nhà... Chúng tôi muốn các em được neo mình vào miền ký ức - nơi có những điều giản dị đã từng âm thầm nuôi dưỡng tâm hồn mình lớn lên.
Chỉ sau 5 đến 6 buổi học đại trà, số học sinh tăng dần, lên tới 60 bạn, thậm chí dự án bắt đầu chọn ra được những “hạt nhân” tiềm năng để bồi dưỡng chuyên sâu. Điển hình là Khánh Ngọc, một cô bé lớp phó học giỏi, yêu sách và sở hữu giọng hát đầy cảm xúc. Ngọc không chỉ nhớ lời, nhớ làn điệu nhanh mà còn là người truyền cảm hứng cho các bạn khác trong mỗi buổi tập. Khánh Ngọc chia sẻ: “Con rất thích những buổi chiều được cùng các bạn học hát. Con thấy như đang được nghe bà kể chuyện về quê hương. Con muốn hát tốt hơn để về hát cho ông bà nghe và mang điệu hát của quê mình đi xa”.
Chị Nga chia sẻ: “Dân ca ví, giặm là một nét đẹp văn hóa đặc sắc của quê hương, là đại diện cho hồn cốt quê nhà... Chúng tôi muốn các em được neo mình vào miền ký ức - nơi có những điều giản dị đã từng âm thầm nuôi dưỡng tâm hồn mình lớn lên”. Chị tin rằng dân ca chính là đường dẫn để đánh thức tình yêu quê hương và khơi dậy mong muốn gắn bó với cội nguồn. Dù đang đi học xa, chị Nga vẫn sát cánh cùng Ban điều hành để bảo đảm lộ trình của dự án. Những ngày cuối năm trước Tết Nguyên đán, ông Minh, cô Vị cùng các thành viên Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghĩa Đồng đưa lớp học ra một không gian mới, đầy ý nghĩa - Đình Sen, ngôi đình 100 năm tuổi. Ở đây, các bạn nhỏ được dâng hương tưởng niệm Đức Thành Hoàng làng và các Anh hùng, liệt sĩ; nghe các cụ cao niên của Làng Sen hát ví, giặm; chơi một số trò chơi dân gian... Ông Minh khẳng định: Sự kết hợp giữa văn hóa đọc sách và văn hóa hát dân ca ví, giặm là một cách làm ý nghĩa. Bên cạnh đó, lồng ghép các hoạt động về nguồn, trò chơi truyền thống... ở các sự kiện bên lề góp phần làm cho các dự án của Ngôi nhà Trí tuệ Thúy Nga thêm đa dạng và giúp bọn trẻ tiếp cận dễ dàng hơn với văn hóa dân gian, từ đó thêm yêu quê hương và phấn đấu học tập tốt.
