Mở rộng đối tượng được tiếp cận pháp luật, trợ giúp
Cục trưởng Phổ biến, Giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) Lê Vệ Quốc, cho rằng: Dự thảo mở rộng đối tượng Người được trợ giúp pháp lý theo hướng nhân văn, phù hợp thực tiễn và chính sách của Đảng, Nhà nước, nhằm bảo đảm nhóm yếu thế có cơ hội tiếp cận pháp luật tốt hơn. Theo đó, Dự thảo sửa đổi hàng loạt nhóm đối tượng, trong đó có: Người bị bạo lực gia đình, thay cụm từ "nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình" để thống nhất với Luật Phòng, chống bạo lực gia đình; Người khuyết tật, mở rộng từ nhóm "người khuyết tật có khó khăn về tài chính" thành toàn bộ người khuyết tật, nhằm bảo đảm họ được hỗ trợ pháp lý phù hợp với những hạn chế đặc thù về thể chất hoặc tinh thần; Thân nhân liệt sĩ, bỏ yêu cầu "có khó khăn về tài chính" để đồng bộ với chính sách ưu đãi người có công và tri ân đóng góp cho đất nước; Người nước ngoài được trợ giúp pháp lý theo các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia. Nhóm "các đối tượng khác theo quy định của pháp luật" nhằm bao quát khi có luật mới quy định mở rộng trong tương lai.
Đồng thời, dự thảo bổ sung nhóm đối tượng “Nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng” nhằm bảo đảm thống nhất với Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024; nhóm người từ 16 đến dưới 18 tuổi theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Đại diện Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, cho biết: Qua ý kiến đóng góp của các Bộ, ngành, địa phương, đã có nhiều ý kiến đề nghị bổ sung “người khuyết tật” vì những người này có những hạn chế nhất định về thể chất hoặc tinh thần, nên thường gặp khó khăn khi tiếp cận các dịch vụ công trong xã hội, trong đó có dịch vụ pháp lý. Do đó, cần bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho họ mà không nên thêm điều kiện có khó khăn tài chính. Bên cạnh đó, hiện nay, do tình hình kinh tế - xã hội đã phát triển hơn, tạo cơ sở để đề xuất mở rộng đối tượng người khuyết tật được trợ giúp pháp lý nên không cần yêu cầu điều kiện “kép” là “có khó khăn tài chính”.
Bên cạnh đó, dự thảo định hướng mở rộng thẩm quyền thành lập chi nhánh Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, hoàn thiện tiêu chuẩn và phạm vi hoạt động của người thực hiện trợ giúp pháp lý, nhất là cộng tác viên. Dự thảo cũng đề xuất bổ sung lĩnh vực kinh doanh, thương mại vào phạm vi được trợ giúp; mở rộng thẩm quyền tiếp nhận, xử lý vụ việc để tạo thuận lợi trong tố tụng; đồng thời sửa đổi trách nhiệm quản lý nhà nước, tăng cường chuyển đổi số và phân cấp cho địa phương nhằm bảo đảm tính chủ động và hiệu quả trong tổ chức thực hiện.
Tăng cường nguồn lực xã hội hóa và chuyển đổi số
Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã khẳng định rõ ràng, khá toàn diện chính sách và các giải pháp của Nhà nước nhằm thu hút hiệu quả các nguồn lực xã hội cho công tác trợ giúp pháp lý. Điều 4 đã dành 2 trong tổng số 4 chính sách của Nhà nước về trợ giúp pháp lý để thể hiện định hướng thu hút nguồn lực xã hội tham gia công tác trợ giúp pháp lý, đó là: Nhà nước có chính sách nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, thu hút các nguồn lực thực hiện trợ giúp pháp lý (khoản 3); Nhà nước hỗ trợ, khuyến khích, ghi nhận và tôn vinh các cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia, đóng góp cho hoạt động trợ giúp pháp lý (khoản 4).
Bởi thế, theo nhiều chuyên gia, Dự thảo luật cần tiếp tục định hướng thu hút nguồn lực xã hội hóa, tham gia trợ giúp pháp lý bao gồm: tổ chức hành nghề luật sư và tổ chức tư vấn pháp luật. Các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý được thụ hưởng những quyền và thực hiện nghĩa vụ tương đồng như tổ chức trợ giúp pháp lý của Nhà nước và các quyền, nghĩa vụ riêng tùy hình thức tham gia trợ giúp pháp lý (Điều 13 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017).
Nhìn nhận từ thực tiễn, theo đồng chí Lê Thị Diệu, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý tỉnh Điện Biên, đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, luật sư ký hợp đồng trợ giúp pháp lý là đội ngũ được đào tạo, có kinh nghiệm thực tiễn hành nghề, do đó, cần huy động nguồn lực đó tham gia trong các vụ án liên quan đến kinh doanh thương mại và lĩnh vực khác. Về phát triển kinh tế tư nhân, ở miền núi, thực tiễn việc góp vốn bằng quyền sử dụng đất để triển khai dự án rất nhiều, vô hình trung đó là kinh doanh thương mại nhưng người dân lại đều thuộc diện được trợ giúp pháp lý, như vậy tạo nên sự bất cập.
Những năm qua, việc vận hành đường dây nóng và ứng dụng trợ giúp pháp lý di động là một trong những bước tiến quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số lĩnh vực tư pháp, hướng đến mục tiêu mọi người dân đều có thể tiếp cận công lý công bằng, minh bạch và thuận tiện hơn. Chuyển đổi số trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là giải pháp bền vững giúp nâng cao hiệu quả quản lý, tiết kiệm thời gian, chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận của người dân.
Thời gian tới, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý sẽ phối hợp với chuyên gia xây dựng bộ tài liệu tập huấn chuyên biệt, cung cấp cho các trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, cán bộ trực đường dây nóng và quản trị ứng dụng trợ giúp pháp lý trên điện thoại di động tham gia chương trình thí điểm, làm cơ sở để thống nhất nội dung, quy trình và phương pháp triển khai.
Hiện nay, đường dây nóng trợ giúp pháp lý 18001233 và Ứng dụng trợ giúp pháp lý trên điện thoại di động đã được triển khai. Hai nền tảng này do Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý phối hợp thực hiện cùng Công ty cổ phần công nghệ UPNEXT và Công ty cổ phần công nghệ và dịch vụ DTC, nhằm nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí cho người dân.
