Hiện tại, vẫn còn nhiều nông dân chưa tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế hoặc gián đoạn đóng bảo hiểm do thu nhập bấp bênh, trong khi số người cao tuổi tăng và những rủi ro trong sản xuất nông nghiệp ngày càng lớn. Điều này đòi hỏi cần có các giải pháp đồng bộ để đưa chính sách đến với người dân.
Gỡ rào cản, mở rộng diện bao phủ
Ở tuổi 41, anh Quàng Văn An, bản Boong Xanh, xã Yên Châu (Sơn La) vẫn gắn bó với ruộng đồng. Gia đình bốn người chủ yếu sống bằng thu nhập từ trồng lúa, chăn nuôi nhỏ lẻ và làm thuê thời vụ.
Sau khi trang trải sinh hoạt, học hành cho con và tái đầu tư sản xuất, hầu như gia đình anh không còn khoản tích lũy cho nên đến nay các thành viên vẫn chưa tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Anh An cho rằng: “Nhiều nông dân hiểu được ý nghĩa thiết thực của chính sách nhưng còn băn khoăn vì thu nhập bấp bênh, nhiều khoản chi phải ưu tiên trước mắt.
Thêm nữa, thời gian đóng dài trong khi nguồn thu thiếu ổn định khiến cho không ít người lo khó duy trì việc đóng hằng tháng”. Trường hợp bà Trương Thị Kim Liên, 64 tuổi, Chi hội trưởng Chi hội Nông dân Khối 22, phường Vinh Hưng (tỉnh Nghệ An) lại cho thấy hiệu quả của việc tham gia bảo hiểm xã hội từ sớm.
Gần 30 năm trước, sau khi được Hội Nông dân tuyên truyền, phổ biến chính sách, bà Liên quyết định tham gia bảo hiểm xã hội với mong muốn có chỗ dựa khi về già. Trong quá trình tham gia, bà nhiều lần điều chỉnh mức đóng phù hợp điều kiện kinh tế gia đình.
Hiện tại bà hưởng lương hưu gần 1,3 triệu đồng/tháng và được cấp thẻ bảo hiểm y tế với mức hưởng 95% chi phí khám, chữa bệnh.
Bà Liên chia sẻ: “Khoản lương hưu tuy không lớn nhưng là nguồn hỗ trợ thiết thực, giúp giảm bớt gánh nặng tài chính mỗi khi ốm đau”.
Hai hoàn cảnh khác nhau phần nào phản ánh những khó khăn trong phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện và khoảng trống mà chính sách an sinh cần tiếp tục lấp đầy.
Ông Quàng Văn Công, Phó Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc, Chủ tịch Hội Nông dân xã Yên Châu (Sơn La) cho biết: Toàn xã có 3.643 hội viên nông dân nhưng chỉ có 34 người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, đạt khoảng 1,2%, trong khi tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế đạt 100%. So với thời điểm trước khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, số người tham gia đã tăng thêm 20 người, tương ứng 6,8%.
Tuy nhiên, do thu nhập không ổn định là nguyên nhân khiến nhiều người không mặn mà tham gia hoặc khó duy trì đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện. Bên cạnh đó, một bộ phận người dân chưa nhận thức đầy đủ lợi ích lâu dài của chính sách.
Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục nâng mức hỗ trợ đối với người thu nhập thấp, đa dạng phương thức đóng, cải cách thủ tục hành chính và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để người dân tiếp cận chính sách thuận lợi hơn.
Nghệ An là địa phương có kết quả tích cực trong mở rộng bảo hiểm xã hội tự nguyện. Ông Võ Văn Phong, Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Nghệ An cho biết: “Mỗi năm, Hội Nông dân các cấp vận động hơn 6.000 hội viên tham gia. Kết quả này có được là nhờ sự phối hợp giữa Hội Nông dân và cơ quan bảo hiểm xã hội trong tuyên truyền, tư vấn chính sách, giúp người dân hiểu rõ hơn quyền lợi khi tham gia”.
Ông Phong đề xuất, các địa phương cần giao nhiệm vụ cụ thể cho các tổ chức đoàn thể, bám sát địa bàn, kịp thời đề xuất chính sách hỗ trợ phù hợp và nhân rộng các mô hình hiệu quả.
Tiến tới hoàn thiện chính sách
Thực tế cho thấy, việc nâng cao nhận thức và tạo thuận lợi trong tiếp cận chính sách là yếu tố quan trọng để mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế.
Theo ông Nguyễn Xuân Định, Phó Chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế là hai trụ cột của hệ thống an sinh xã hội.
Trong bối cảnh dân số có xu hướng già hóa, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và những rủi ro ngày càng lớn đối với sản xuất nông nghiệp, việc phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế mang ý nghĩa quan trọng đối với người nông dân.
Phần lớn trong số họ vẫn làm việc trong khu vực phi chính thức, thu nhập phụ thuộc nhiều vào mùa vụ, thời tiết và thị trường tiêu thụ nông sản. Khi gặp rủi ro về sức khỏe hoặc hết tuổi lao động, nếu thiếu chỗ dựa từ các chính sách bảo hiểm, nhiều hộ gia đình rất dễ gặp khó khăn, thậm chí tái nghèo.
Trong bối cảnh dân số có xu hướng già hóa, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và những rủi ro ngày càng lớn đối với sản xuất nông nghiệp, việc phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế mang ý nghĩa quan trọng đối với người nông dân.
Qua thực tiễn hoạt động của Hội Nông dân các cấp, ông Nguyễn Xuân Định chỉ ra bốn nhóm rào cản lớn về nhận thức, thu nhập thiếu ổn định và công tác truyền thông chưa hiệu quả, trong khi việc tiếp cận thông tin và lựa chọn phương thức tham gia phù hợp còn hạn chế.
Để tháo gỡ, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng phù hợp hơn với điều kiện của nông dân và lao động khu vực phi chính thức; tăng cường đối thoại, tư vấn để người dân hiểu đầy đủ quyền lợi; đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong hỗ trợ người dân tiếp cận chính sách.
Hội Nông dân Việt Nam cũng đang phối hợp bảo hiểm xã hội Việt Nam xây dựng Đề án “Phát huy vai trò của Hội Nông dân Việt Nam trong tuyên truyền, vận động hội viên, nông dân tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế hộ gia đình giai đoạn 2026-2030”, tạo cơ sở triển khai đồng bộ các giải pháp trong thời gian tới.
Những định hướng nêu trên cũng phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 19-NQ/TW, ngày 16/6/2022, Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; trong đó xác định nhiệm vụ nâng nhanh tỷ lệ nông dân tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế, từng bước nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của cư dân nông thôn.
Theo Giám đốc bảo hiểm xã hội Việt Nam Lê Hùng Sơn, giai đoạn 2020-2025, mặc dù chịu nhiều tác động của thiên tai và dịch bệnh nhưng công tác phát triển người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế khu vực nông thôn vẫn đạt nhiều kết quả tích cực.
Trong 5 năm đã có 18,6 triệu nông dân tham gia bảo hiểm y tế và gần 257.000 nông dân tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Kết quả này đến từ việc hoàn thiện chính sách, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông.
Đáng chú ý, nhiều chính sách mới đã tạo thêm động lực để người dân tham gia như bổ sung chế độ thai sản đối với người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, giảm thời gian đóng tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm, mở rộng quyền lợi khám, chữa bệnh và tăng tính thuận tiện trong giải quyết thủ tục.
Để duy trì và mở rộng diện bao phủ trong thời gian tới, bảo hiểm xã hội Việt Nam sẽ tiếp tục tham mưu hoàn thiện chính sách theo hướng linh hoạt hơn với đặc thù sản xuất nông nghiệp. Xây dựng hệ thống an sinh vững chắc cho người nông dân cần sự chung tay của Nhà nước, các tổ chức chính trị-xã hội và người dân.
Chính sách phù hợp, dễ tiếp cận sẽ tạo động lực để bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế trở thành điểm tựa, giúp nông dân vững vàng trước rủi ro và ổn định cuộc sống.
