Mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc gắn với cơ chế đóng linh hoạt

Chiều 21/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội.

Đánh giá đầy đủ tác động, tính khả thi việc mở rộng diện bảo hiểm xã hội bắt buộc

Một trong những điểm mới của dự thảo Luật là bổ sung đối tượng người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn thành phố Hải Phòng) bày tỏ đồng tình về chủ trương từng bước mở rộng diện bao phủ, hướng tới bảo hiểm xã hội toàn dân theo Nghị quyết số 28-NQ/TW.

Đại biểu chỉ ra, lực lượng lao động trên nền tảng số như tài xế công nghệ, người giao hàng... đang tăng nhanh nhưng gần như đứng ngoài lưới an sinh; khi ốm đau, tai nạn hay về già, họ không có chỗ dựa. Đây là khoảng trống cần được lấp đầy!

Tuy nhiên, dự thảo Luật chỉ quy định theo hướng giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm này và cả “các đối tượng khác… có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên”.

Đại biểu bày tỏ băn khoăn phạm vi đối tượng như dự thảo Luật là rất rộng, chưa có tiêu chí nhận diện.

Cũng theo đại biểu, bảo hiểm xã hội bắt buộc là việc xác lập nghĩa vụ đóng góp mang tính bắt buộc đối với người dân và doanh nghiệp. Những vấn đề cốt lõi như ai là đối tượng, căn cứ đóng là thu nhập nào, doanh nghiệp nền tảng có trách nhiệm đóng hay không và ở mức nào, cần được xác định ở tầm luật hoặc ít nhất phải có tiêu chí, nguyên tắc khung trong Luật làm căn cứ để Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.

Đại biểu cho hay, cử tri là người lao động tự do, lao động nền tảng rất lo lắng khi thu nhập vốn bấp bênh lại bị trích thêm một khoản bắt buộc, trong khi hiện nay họ đang được tham gia tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP.

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị nếu giữ quy định này, cần bổ sung ngay trong Luật các tiêu chí khung về đối tượng, căn cứ xác định thu nhập làm căn cứ đóng, trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng và yêu cầu bắt buộc phải lấy ý kiến của đối tượng chịu tác động trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội; thời điểm áp dụng không sớm hơn năm 2028, như ý kiến đã nêu trong Báo cáo thẩm tra, để có thời gian hoàn thiện pháp luật về lao động, việc làm và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các nền tảng số.

Trong trường hợp chưa đủ điều kiện quy định rõ, đại biểu đề nghị chưa sửa khoản 6 Điều 2 lần này mà xem xét khi sửa đổi toàn diện Luật, bởi quy định hiện hành đã đủ cơ sở để Chính phủ đề xuất.

Chung quan điểm, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Cà Mau) cũng cho rằng, đây là vấn đề cần được cân nhắc kỹ, bởi không đơn thuần là mở rộng đối tượng áp dụng mà có thể làm phát sinh một chính sách mới, tác động trực tiếp đến nghĩa vụ đóng góp và quyền lợi an sinh của một bộ phận lớn người lao động.

Đại biểu đề nghị làm rõ ba nội dung. Thứ nhất, Tờ trình số 667/TTr-CP ngày 8/9/2016 của Chính phủ khẳng định: "phạm vi điều chỉnh của Luật sửa đổi, bổ sung không thay đổi so với Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024". Tuy nhiên, nếu bổ sung một nhóm người trước đây không thuộc diện bắt buộc sang diện có thể phải tham gia bắt buộc thì cần làm rõ đây có phải là chính sách mới hay không. Nếu là chính sách mới, cần đánh giá đầy đủ tác động về kinh tế, xã hội và khả năng thực thi; xác định rõ quy mô đối tượng, mức đóng, phương thức đóng, quyền lợi tương ứng và tác động đến thu nhập của người lao động; đồng thời phải lấy ý kiến đầy đủ của các nhóm chịu tác động trực tiếp theo quy định của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

“Mục tiêu mở rộng diện bao phủ là đúng, nhưng phương thức mở rộng phải khả thi và tạo được sự đồng thuận”, đại biểu nói

Về thẩm quyền quyết định mở rộng đối tượng, dự thảo Luật giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số, trong khi các nhóm đối tượng tham gia bắt buộc khác được quy định trực tiếp trong Luật.

Thứ ba, về cơ chế đóng đối với người không có quan hệ lao động. Đây là vấn đề đại biểu cho rằng cần được giải trình rõ nhất.

“Vậy khi chuyển nhóm này sang bảo hiểm xã hội bắt buộc thì ai sẽ đóng phần tương ứng với trách nhiệm của người sử dụng lao động? Người lao động phải tự đóng toàn bộ, Nhà nước hỗ trợ một phần hay chủ thể tổ chức, cung cấp hoặc kết nối việc làm có trách nhiệm đóng góp? Mức đóng, căn cứ đóng và quyền lợi được thiết kế như thế nào để vừa bảo đảm công bằng, vừa không tạo thêm gánh nặng quá lớn cho người lao động có thu nhập không ổn định?”, đại biểu đặt vấn đề đồng thời cho rằng, nếu chưa giải quyết rõ vấn đề này thì rất khó đánh giá đầy đủ tính khả thi của chính sách.

Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ bổ sung đánh giá tác động và giải trình đầy đủ cơ sở lý luận, thực tiễn, cơ chế đóng-hưởng, trách nhiệm của các chủ thể và điều kiện tổ chức thực hiện đối với hai nhóm đối tượng này.

Cải cách thủ tục đi cùng với bảo vệ quyền lợi người lao động

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn thành phố Hải Phòng) đánh giá cao các nội dung cải cách thủ tục hành chính trong dự thảo Luật, đặc biệt dự thảo Luật đã bổ sung trách nhiệm bồi thường khi người sử dụng lao động nộp hồ sơ quá hạn hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết chậm gây thiệt hại cho người thụ hưởng. Theo đại biểu đây là điểm tiến bộ, đáp ứng phản ánh của nhiều cử tri.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng quy định bồi thường hiện còn chung chung “theo quy định của pháp luật”. Đại biểu đề nghị quy định rõ hơn cách xác định thiệt hại, chẳng hạn bằng khoản tiền lãi trên số tiền chậm chi trả, để người dân thực hiện được quyền của mình mà không phải khởi kiện. Đồng thời, quy định người lao động nộp hồ sơ quá hạn phải giải trình bằng văn bản cần bảo đảm chỉ là thủ tục, không trở thành điều kiện làm mất hoặc chậm quyền hưởng của họ.

Trong bối cảnh đẩy mạnh giao dịch điện tử và chi trả không dùng tiền mặt, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị Chính phủ bảo đảm phương thức phù hợp cho người cao tuổi, người khuyết tật, người dân vùng sâu, vùng xa, hải đảo chưa có điều kiện sử dụng ứng dụng số, để không ai bị “bỏ lại phía sau” trong quá trình chuyển đổi số.

Liên quan thủ tục giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn) tán thành việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng trách nhiệm của người sử dụng lao động và cơ quan bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, theo đại biểu, việc bãi bỏ một số quy định cụ thể về thủ tục và thời hạn giải quyết cần được cân nhắc thận trọng.

Đại biểu dẫn thực tế tại các địa phương có ít khu công nghiệp, nhiều người lao động phải đi làm việc ngoài tỉnh. Khi chuyển việc, nghỉ việc hoặc trở về địa phương, họ thường phát sinh nhu cầu giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội.

“Nếu quy định về thời hạn giải quyết, trách nhiệm thông báo và quyền yêu cầu bồi thường không rõ ràng, người lao động sẽ gặp khó khăn trong việc theo dõi, giám sát và bảo vệ quyền lợi”, đại biểu chia sẻ.

Vì vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục quy định trong Luật những nguyên tắc cơ bản về trách nhiệm giải quyết đúng hạn, quyền được thông báo lý do chậm giải quyết và quyền yêu cầu bồi thường khi có thiệt hại.

Đồng thời, cần làm rõ cách xác định thiệt hại, trách nhiệm chứng minh và xử lý trường hợp chậm trễ do lỗi của người sử dụng lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc hệ thống dữ liệu liên thông.