Luật tục ở đại ngàn Tây Nguyên

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, môi trường ươm mầm, nuôi dưỡng luật tục của các dân tộc bản địa tồn tại từ thế hệ này qua thế hệ khác, chính vì thế, nhiều người ví luật tục như “hơi thở”, gắn bó máu thịt, góp phần hình thành, khẳng định bản sắc văn hóa tộc người.

Thứ Năm, ngày 28/08/2025 - 23:43

Già làng, người có uy tín vùng đồng bào dân tộc thiểu số điều hành nghi thức một lễ hội tại buôn làng.

Ngoài giá trị tinh thần, luật tục còn có tính giáo dục cao, chi phối, điều chỉnh các hành vi, góp phần xây dựng đời sống văn hóa trong cộng đồng, buôn làng.

Văn hóa truyền thống của các dân tộc bản địa Tây Nguyên đã thấm sâu trong tâm thức của từng thành viên, mỗi cộng đồng và buôn làng giữa đại ngàn trùng điệp. Trong nền văn hóa đó, có nhiều luật tục đã chế định hành vi và ý thức của con người đối với tín ngưỡng đa thần. Tín ngưỡng này tuy đã trải qua nhiều biến đổi bởi sự tiếp biến và giao thoa văn hóa, nhưng vị trí của thần linh vẫn tồn tại một cách thiêng liêng trong đời sống sinh hoạt, tâm thức của đồng bào các dân tộc bản địa Tây Nguyên. Mặc dù hệ thống thần linh trong tín ngưỡng của họ chủ yếu là phúc thần nhưng người dân bản địa vẫn tự điều chỉnh hành vi của mình bởi niềm tin thiêng liêng đó. Luật tục của dân tộc Cơ Ho khẳng định: “Nói dối thần phạt. Nói phải, nói trái thần băm từng khúc. Ngu dốt nói khống chuyện cũ, thần phạt. Đoàn kết để sống lâu dài”.

Một nội dung khác của luật tục có vai trò bảo vệ và duy trì văn hóa truyền thống của tộc người, phê phán sự lãng quên chuyện xưa của ông bà để lại. Đó là những người “già đầu mà không biết kể chuyện xưa, có vợ mà không biết nuôi con” hay “miệng tật không thể kể chuyện xưa”. Vì vậy, luật tục luôn khuyên răn “muốn biết chuyện xưa, ở gần ché; muốn làm quan phải học chữ”. Một số bài luật tục khác lại hướng tâm thức con người đến nguồn gốc tổ tiên bởi “con người có dòng họ; có ngọn ngành có cũ có mới; nên mới có chúng ta ngày nay”. Qua đó, có thể nói, luật tục là nhằm giáo dục ý thức bảo tồn văn hóa truyền thống của các thành viên trong một cộng đồng, tộc người; tạo dựng những giá trị tinh thần để đồng bào các dân tộc bản địa Tây Nguyên tiếp tục khơi nguồn cho văn hóa truyền thống từ quá khứ kết nối với hiện tại, hướng tới tương lai.

Như trong việc xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, chống quan hệ bất chính, luật tục chế định rõ ràng, coi ngoại tình là một trọng tội, bị chế tài rất nặng, thậm chí bị đuổi ra khỏi cộng đồng. Đồng bào dân tộc Cơ Ho Cil đã trừng phạt tội này: “Bỏ vợ, bỏ con, phạt bảy chiêng, bảy trâu. Ngoại tình phạt chín chiêng, mười trâu”. Còn luật tục Chu Ru chế định: “Có vợ, có chồng đứng cách xa một dặm; thanh niên nam nữ cách một khuỷu tay”… Những biểu hiện này của luật tục chứng tỏ đồng bào các dân tộc bản địa rất chú trọng bảo vệ hạnh phúc gia đình và đời sống văn hóa khoan hòa, thuần hậu của họ.

Già làng K’Diệp, dân tộc Mạ ở xã Bảo Lâm 5, tỉnh Lâm Đồng thường nhắn nhủ mọi người trong buôn làng: “Mặc dù trong xã hội hiện đại, do sự phức tạp của cuộc sống, nhưng giá trị của luật tục lại càng phải được gìn giữ và đề cao. Luật tục của dân tộc Mạ luôn đề cập nhiều nội dung trong cuộc sống, nhất là đề cao điều hay, lẽ phải; sống phải có trước, có sau; phản đối sự lười nhác, ích kỷ, dối trá; cần tạo dựng gia đình no ấm, thủy chung, đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa trong cộng đồng, buôn làng. Tôi cũng thường khuyên dạy, nhắc nhở con em trong buôn làng phải luôn có ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc mình”.

Nhằm xây dựng một cộng đồng lành mạnh, tốt đẹp, luật tục các dân tộc bản địa ở Tây Nguyên đã thể hiện phạm vi điều chỉnh đối với hiện tượng rất cụ thể, phù hợp với thuần phong mỹ tục. Điều đáng ngạc nhiên, có nhiều bài luật tục khuyến cáo bà con, cộng đồng buôn làng không tin vào thầy cúng, thầy bói, lớp người này thường dùng bùa ngải để kiếm ăn. Mặc dù hiện tượng bùa ngải chứa đựng nhiều điều bí ẩn nhưng thái độ của đồng bào các dân tộc bản địa Tây Nguyên là không đón nhận, không tán đồng. Bên cạnh đó, luật tục cũng lên án hiện tượng ma lai, một hiện tượng gây tác hại và hệ lụy rất lớn cho cộng đồng cả về mặt vật chất và tinh thần, thậm chí đến cả tính mạng. Chính vì vậy, đồng bào dân tộc Cơ Ho đã khuyên nhủ mọi người: “Có ma thì để trong bụng. Có bướu thì để trong háng”...

Nhà nghiên cứu dân tộc học Đặng Trọng Hộ ở phường Lâm Viên-Đà Lạt đã dành hơn 20 năm nghiên cứu văn hóa các dân tộc bản địa ở Tây Nguyên cho biết, mặc dù xã hội phát triển, nhưng luật tục trong các cộng đồng vẫn có những giá trị nhất định, thể hiện rõ nhất là về mặt đạo đức. Người ta cho rằng, ai không tuân thủ luật tục là vi phạm đạo đức. Nhờ đó, luật tục nó điều chỉnh hành vi của con người. Cao hơn nữa là điều chỉnh hành vi của cả cộng đồng. “Chính vì vậy, bên cạnh hệ thống luật pháp của Nhà nước, luật tục của các dân tộc bản địa Tây Nguyên vẫn có vai trò hết sức sâu sắc trong tiềm thức văn hóa, trong ý thức tộc người, để người ta nhắc nhở, điều chỉnh, chế ngự nhau, để con người đối xử với nhau đúng với đạo đức, đúng với luật pháp, cao hơn nữa là về văn hóa, hướng đến những điều tốt đẹp nhất trong xã hội hiện đại”, nhà nghiên cứu Đặng Trọng Hộ phân tích.

Trong xã hội hiện đại ngày nay, những nội dung trong luật tục của các dân tộc bản địa Tây Nguyên nói riêng, vùng dân tộc thiểu số cả nước nói chung vẫn còn nguyên giá trị, có sức sống bền bỉ trường tồn với thời gian. Ở đó, luật tục luôn đề cao cái thiện, bài trừ cái xấu, cái ác; bênh vực kẻ yếu thế; bảo vệ đạo lý con người; đề cao khát vọng và niềm tin của con người vào cuộc sống; cùng chung tay xây dựng đời sống văn hóa mới trong cộng đồng, buôn làng; góp phần thúc đẩy Tây Nguyên ngày càng phát triển bền vững.

THẾ HẠNH

các dân tộc bản địa ở Tây Nguyên dân tộc Cơ Ho hiện tượng ma lai dân tộc Mạ luật tục Chu Ru