Lai Châu có hệ sinh thái rừng đa dạng, gần 96% diện tích rừng là rừng tự nhiên. Khí hậu mát mẻ quanh năm, thổ nhưỡng vùng núi cao tạo điều kiện phù hợp để phát triển nhiều loại dược liệu quý. Đây là cơ sở để tỉnh từng bước chuyển từ khai thác đơn thuần sang phát huy giá trị đa dụng của rừng, trong đó cây dược liệu được xác định là một hướng đi chủ lực, cùng với lâm sản ngoài gỗ và du lịch sinh thái.
Ông Hà Trọng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lai Châu cho biết, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng không chỉ nhằm khai thác hiệu quả hơn tài nguyên mà còn tạo sinh kế lâu dài cho người dân, gắn giữ rừng với tăng thu nhập. Đây là một trong những giải pháp quan trọng để tỉnh thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh, với quan điểm không đánh đổi rừng lấy tăng trưởng mà khai thác bền vững những giá trị hệ sinh thái rừng mang lại.
Hiện Lai Châu có khoảng 23.070ha trồng dược liệu, với nhiều loại cây khác nhau như sâm Lai Châu, bảy lá một hoa, đảng sâm, đương quy, quế, thảo quả, sa nhân...
Trong đó, thảo quả, sa nhân và quế là những loại dược liệu chiếm diện tích lớn được phát triển mạnh trên địa bàn trong những năm qua.
Cùng với mở rộng diện tích, các mô hình trồng dược liệu đang từng bước chuyển từ manh mún, tự phát sang hình thành vùng trồng tập trung, có sự tham gia của doanh nghiệp. Một số doanh nghiệp đã đầu tư vào cây sâm Lai Châu như Công ty cổ phần sâm Pusilung; Công ty cổ phần sâm Mường Tè Lai Châu, Công ty cổ phần sâm Pusilung Center... cùng với đó là các hợp tác xã sản xuất dược liệu liên kết doanh nghiệp với hộ dân như Hợp tác xã Bảo tồn và phát triển Sâm Lai Châu, Công ty trách nhiệm hữu hạn Trí Đức Lai Châu... Qua đó, chuỗi liên kết từ gây trồng, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm bước đầu được hình thành.
Ông Ngô Tân Hưng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần sâm Pusilung, đang triển khai trồng dược liệu dưới tán rừng tại xã Bum Nưa, cho biết điều doanh nghiệp quan tâm nhất là vùng nguyên liệu ổn định. Khi chính sách thuận lợi, người dân đồng hành và địa phương hỗ trợ, doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư dài hạn, từ khâu giống, chế biến đến xây dựng thương hiệu.
Giá trị gia tăng đang là bài toán đặt ra trong quá trình phát triển dược liệu của Lai Châu. Nhiều loại cây như thảo quả, sa nhân hiện mới qua sơ chế nên giá trị chưa cao; trong khi những loài có giá trị như sâm Lai Châu, bảy lá một hoa, lan kim tuyến lại có quy mô sản xuất nhỏ, ngoài vấn đề nguyên liệu phục vụ chế biến sâu thì một số vấn đề về pháp lý cũng đang là rào cản ảnh hưởng hình thành ngành hàng sản xuất và chế biến ở lĩnh vực này.
Trước thực tế đó, tỉnh Lai Châu đẩy mạnh mời gọi doanh nghiệp đầu tư vào vùng nguyên liệu, liên kết với hợp tác xã và nông dân theo mô hình khép kín. Doanh nghiệp cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm; người dân tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, chính quyền đồng hành tìm hướng tháo gỡ các rào cản về pháp lý.
Tại xã Nậm Tăm, mô hình liên kết này bước đầu mang lại hiệu quả. Ông Lê Văn Chiều, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Trí Đức Lai Châu, cho biết công ty đã liên kết với hơn 10 hộ dân tại bản Nà Tăm, cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm sâm Lai Châu, hoàng tinh, tam thất, thất diệp nhất chi hoa, mạch môn. Công ty hướng tới đưa toàn bộ 32 hộ dân của bản tham gia vào chuỗi liên kết để hình thành vùng trồng dược liệu lớn, gắn với du lịch.
Trong các loại dược liệu, sâm Lai Châu được xem là cây trồng chủ lực nhờ đặc tính bản địa và giá trị kinh tế cao. Toàn tỉnh hiện có 23 tổ chức và 217 hộ gia đình, cá nhân trồng sâm Lai Châu với diện tích hơn 150ha. Các địa phương có diện tích trồng sâm lớn như Bum Nưa, Khun Há, Tả Lèng, Sì Lở Lầu, Sìn Hồ, Pa Ủ... Diện tích trồng trong nhà màng, nhà lưới khoảng 30ha; diện tích trồng dưới tán rừng chiếm 70%, còn lại trồng trên đất vườn của các hộ gia đình. Toàn tỉnh có 112 cơ sở của tổ chức, hộ gia đình được cấp mã số cơ sở trồng sâm Lai Châu. Mục tiêu đến năm 2030 là mở rộng diện tích sâm lên khoảng 3.000ha, đồng thời đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Từ thực tế sản xuất, giá trị của rừng đang được người dân vùng cao nhìn nhận theo hướng mới. Nếu trước đây rừng chủ yếu gắn với khai thác gỗ, củi, thì nay nhiều hộ coi tán rừng là không gian sản xuất sa nhân, thảo quả, sâm Lai Châu và các loại dược liệu khác. Cây dược liệu chỉ sinh trưởng tốt khi độ che phủ, nguồn nước và môi trường sinh thái được duy trì, vì vậy phát triển dược liệu dưới tán rừng cũng gắn chặt với bảo vệ rừng.
Anh Sùng A Chu, người dân bản Nà Tăm, xã Nậm Tăm cho biết, gia đình đã tham gia chuỗi liên kết với Công ty Trí Đức Lai Châu để trồng sâm và dược liệu. Theo anh, cây dược liệu chăm sóc vất vả hơn nhiều loại cây khác nhưng giá trị mang lại cũng cao hơn. Có doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, gia đình anh yên tâm đầu tư lâu dài.
Xã Nậm Tăm hiện có hơn 13.000ha đất lâm nghiệp, trong đó khoảng 5.000ha phù hợp để phát triển vùng dược liệu dưới tán rừng. Đến nay, xã đã trồng hơn 51ha cây dược liệu tại bản Nà Tăm, gồm thảo quả 45ha, sa nhân tím 6ha, sâm Lai Châu 6ha, cùng lan kim tuyến, bảy lá một hoa và hoàng tinh mỗi loại vài nghìn mét vuông.
Ông Nguyễn Xuân Đà, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nậm Tăm cho biết, phát triển vùng dược liệu dưới tán rừng gắn với du lịch nông nghiệp giúp người dân tận dụng đất lâm nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng để tăng thu nhập mà vẫn giữ rừng. Những cánh rừng tại địa phương vừa có vai trò phòng hộ, điều tiết nguồn nước, vừa là lợi thế phát triển các loại dược liệu bản địa. Xã cam kết đồng hành, tìm kiếm hỗ trợ kỹ thuật, giống cây trồng và kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.
Hiện tỉnh Lai Châu đang hoàn thiện cơ chế, chính sách thu hút đầu tư vào nông, lâm nghiệp; các quy định mới về nuôi trồng, phát triển dược liệu dưới tán rừng cũng mở ra hành lang pháp lý thuận lợi hơn.
Ông Ngô Xuân Hùng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lai Châu khẳng định, phát triển kinh tế dưới tán rừng, đặc biệt là cây dược liệu, phù hợp với điều kiện tự nhiên của tỉnh. Mục tiêu không chỉ tăng diện tích mà quan trọng hơn là xây dựng chuỗi giá trị, nâng giá trị gia tăng và tạo sinh kế bền vững cho người dân, song song với bảo vệ rừng. Hiện tỉnh đang tiếp tục hoàn thiện quy hoạch vùng nguyên liệu, thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu dược liệu Lai Châu.
Theo quy định hiện hành, chủ rừng có thể tự tổ chức sản xuất, liên kết với doanh nghiệp hoặc cho thuê môi trường rừng để phát triển dược liệu đúng quy định pháp luật. Cùng với đó, việc hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác, liên kết doanh nghiệp - người dân sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng lực quản lý chất lượng.
Từ những vùng sa nhân, thảo quả dưới tán rừng đến các vườn sâm Lai Châu đang được gây dựng, một hướng sinh kế mới đang dần hình thành. Khi giá trị kinh tế của dược liệu được phát huy gắn với bảo vệ hệ sinh thái, phát triển kinh tế và giữ rừng sẽ không còn là hai nhiệm vụ tách rời. Đây là cơ sở để Lai Châu khai thác bền vững giá trị đa dụng của rừng, tạo sinh kế cho người dân và hướng tới nền kinh tế xanh.
