Cuộc xung đột quân sự nổ ra tại Trung Đông, nhất là tại một số khu vực sản xuất và trung chuyển năng lượng lớn của thế giới, tác động trực tiếp đến nguồn cung dầu mỏ, khí đốt và than trên thị trường quốc tế. Nguồn cung đứt gãy, gây biến động mạnh về giá năng lượng, tạo nhiều thách thức đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng. Đồng thời làm gia tăng rủi ro an ninh năng lượng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Sử dụng các công cụ điều hành quan trọng
Chính phủ và các cơ quan liên quan đã liên tục theo dõi các biến động để có giải pháp kịp thời, bảo đảm nguồn cung, giá nhiên liệu ổn định trong tình hình mới. Ngày 9/3, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 72 sửa đổi mức thuế suất thuế nhập khẩu ưu đãi đối với một số mặt hàng xăng dầu, nguyên liệu sản xuất xăng dầu đến hết tháng 4 tới. Khi áp dụng mức thuế mới dựa trên kim ngạch nhập khẩu năm 2025, ngân sách nhà nước có thể giảm thu khoảng 1.024 tỷ đồng.
Mới đây nhất, Bộ Tài chính đề xuất mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng (trừ ethanol) dự kiến giảm từ 2.000 đồng xuống còn 1.000 đồng/lít. Tương tự, thuế với dầu diesel cũng được đề xuất giảm một nửa, từ 1.000 đồng còn 500 đồng/lít. Đối với nhiên liệu bay, cơ quan quản lý kiến nghị điều chỉnh mức thuế về 1.000 đồng/lít, thấp hơn 500 đồng so với mức hiện hành.
Nếu giảm theo phương án này, giá xăng bán lẻ (đã gồm tác động giảm thuế giá trị gia tăng) có thể giảm tương ứng khoảng 1.080 đồng/lít; dầu diesel và nhiên liệu bay dự kiến giảm khoảng 540 đồng/lít. Với mức giảm và thời gian dự kiến áp dụng, ngân sách nhà nước ước giảm thu khoảng 1.790 tỷ đồng/tháng.
TS Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cho rằng, xăng dầu là đầu vào rất quan trọng của đời sống kinh tế, không chỉ ở Việt Nam mà cả trên phạm vi toàn cầu. Thị trường xăng dầu đang có những biến động phức tạp, gắn với căng thẳng tại khu vực Trung Đông. Tình hình này có thể kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí có những dự báo cho rằng tác động có thể duy trì đến khoảng tháng 9 năm nay. Nếu giá xăng dầu, đặc biệt là giá bán lẻ tăng mạnh sẽ tạo áp lực làm gia tăng chi phí đầu vào của hàng loạt mặt hàng, đồng thời làm tăng chi tiêu sinh hoạt của người dân và các đối tượng sử dụng xăng dầu.
Từ đó, tác động sẽ diễn ra trên hai khía cạnh. Thứ nhất, chi phí tăng sẽ góp phần hình thành mặt bằng giá mới khi các chi phí sản xuất và chi phí cơ hội đều gia tăng. Thứ hai, sức cầu thanh toán có thể suy giảm do người dân phải dành nhiều nguồn lực tài chính hơn cho việc mua xăng dầu. Những tác động này có thể ảnh hưởng đến động lực tăng trưởng kinh tế cũng như sức cạnh tranh của hàng hóa, sản phẩm và của cả nền kinh tế. Thậm chí trong trường hợp chi phí xăng dầu tăng cao, một số hoạt động sản xuất, kinh doanh phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu có thể bị thu hẹp hoặc gián đoạn.
Việc điều chỉnh thuế nhập khẩu, sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu và đề xuất giảm thuế bảo vệ môi trường đều là các công cụ điều hành quan trọng giúp giảm áp lực tăng giá trong nước. Nếu được triển khai đồng bộ, các biện pháp này sẽ góp phần làm giảm các yếu tố thuế, phí đang cấu thành trong giá cơ sở xăng dầu, qua đó hỗ trợ hạ giá thành tương ứng.
Thêm “bộ đệm” cho thị trường năng lượng
Ngoài các công cụ giảm thuế phí, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính liên tục có các cuộc điện đàm, gửi thư tới lãnh đạo nhiều nước cũng như làm việc với các tập đoàn, đại sứ một số nước tại Việt Nam có liên quan đến lĩnh vực năng lượng, xăng dầu để hợp tác ứng phó với khủng hoảng.
Trong thư gửi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi, Thủ tướng đề nghị nước bạn xem xét có biện pháp hỗ trợ phù hợp. Nhật Bản có thể hỗ trợ trực tiếp thông qua cung cấp một lượng dầu thô cho Việt Nam từ nguồn dự trữ hoặc hỗ trợ gián tiếp với việc để Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn đa dạng hóa nguồn dầu đầu vào từ các đối tác khác. Chính phủ Nhật Bản đang xem xét xuất kho dự trữ 80 triệu thùng dầu nhằm giảm tác động từ xung đột tại Trung Đông đối với giá nhiên liệu.
Thủ tướng đã điện đàm, trao đổi ý kiến với Thủ tướng Algeria và đề nghị nước bạn hỗ trợ Việt Nam bảo đảm an ninh năng lượng thông qua cung cấp dầu thô và khí đốt, phối hợp triển khai hiệu quả các thỏa thuận hợp tác giữa Tổng công ty Thăm dò và khai thác dầu khí Việt Nam (PVEP) và Công ty Dầu khí quốc gia Algeria (Sonatrach). Kết quả là Việt Nam đã huy động được khoảng 4 triệu thùng dầu từ các đối tác nhằm bảo đảm nguồn cung trước mắt, góp phần ổn định tâm lý thị trường.
TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội (Hanoisme) cho rằng, những giải pháp điều hành và tăng cường hợp tác năng lượng của Chính phủ không chỉ góp phần bảo đảm nguồn cung mà còn tạo thêm “bộ đệm” giúp giảm bớt áp lực chi phí đầu vào cho khu vực doanh nghiệp. Biện pháp này đặc biệt hữu ích với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhóm vốn có biên lợi nhuận thấp và khả năng chống chịu trước biến động chi phí còn hạn chế.
“Khi mặt bằng chi phí được kiểm soát tốt hơn, doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ có thêm điều kiện để duy trì giá bán ổn định, giữ vững thị trường và bảo đảm việc làm cho người lao động”.
Tuy vậy, theo ông Mạc Quốc Anh, việc điều hành thị trường xăng dầu cần được tiếp cận theo hướng tổng thể và linh hoạt hơn, để giảm bớt các cú sốc chi phí đối với nền kinh tế. Việc nâng cao năng lực dự trữ xăng dầu sẽ giúp Nhà nước có thêm công cụ can thiệp khi thị trường có biến động mạnh hoặc khi chuỗi cung ứng toàn cầu gặp gián đoạn. Khi nguồn dự trữ đủ lớn và được quản lý hiệu quả, việc điều tiết nguồn cung trong nước sẽ chủ động hơn, qua đó góp phần ổn định giá cả và giảm bớt áp lực chi phí cho doanh nghiệp.
Ngoài ra, việc tăng cường cạnh tranh và minh bạch trong hệ thống phân phối xăng dầu cũng là yếu tố quan trọng. Khi thị trường vận hành minh bạch, nguồn cung đa dạng và cạnh tranh lành mạnh, giá cả sẽ phản ánh sát hơn diễn biến của thị trường quốc tế và hạn chế những biến động bất thường. Điều này giúp doanh nghiệp có thể dự đoán tốt hơn xu hướng chi phí năng lượng, từ đó chủ động trong kế hoạch sản xuất và kinh doanh.
Từ góc độ dài hạn, doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng mong muốn các chính sách khuyến khích chuyển đổi sang mô hình sử dụng năng lượng hiệu quả và năng lượng sạch. Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi phương tiện vận tải thân thiện môi trường hoặc ứng dụng các giải pháp quản trị năng lượng sẽ giúp giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Khi doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, khả năng chống chịu trước biến động giá nhiên liệu cũng sẽ được cải thiện đáng kể.
“Khi các công cụ chính sách như thuế, quỹ bình ổn, dự trữ năng lượng và quản lý thị trường được phối hợp đồng bộ, nền kinh tế sẽ giảm bớt tác động tiêu cực từ biến động giá dầu thế giới, đồng thời tạo ra môi trường ổn định hơn để doanh nghiệp nhỏ và vừa duy trì sản xuất, mở rộng đầu tư và đóng góp vào tăng trưởng chung của nền kinh tế”, TS Mạc Quốc Anh khẳng định.
Ngày 10/3, thực hiện Quyết định số 441 của Bộ trưởng Công thương về việc áp dụng biện pháp sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu, liên bộ Công thương và Tài chính đã quyết định phương án sử dụng bình ổn giá xăng dầu ở mức 4.000 - 5.000 đồng/lít tùy vào từng loại.
