Chợ vắng, người thưa
Nằm tại trung tâm phường Bắc Giang (tỉnh Bắc Ninh), chợ Thương từ lâu đã giữ vai trò là một trong những đầu mối giao thương quan trọng của khu vực. Trong nhiều năm, khu chợ này từng là điểm mua bán sầm uất, thu hút đông đảo người dân và góp phần định hình nhịp sống thương mại của địa phương.
Nhưng theo thời gian, chợ thưa vắng dần. Theo bà Dương Thị Hòa, Giám đốc Ban Quản lý Hỗ trợ thương mại chợ Thương, chợ từng có hơn 500 hộ kinh doanh nhưng đến nay chỉ còn hơn 300 hộ hoạt động, hầu hết trong số đó chỉ sử dụng gian hàng làm kho chứa hàng đổ buôn, chứ không bán trực tiếp. Chị Hoàng Thị Lan, tiểu thương kinh doanh vải vóc cho biết: “Tôi bán ở đây từ những năm 90. Hồi đó khách đông, nhưng càng về sau càng vắng, có ngày chẳng bán được gì”. Chị Lan nói thêm, tình trạng ế ẩm không chỉ xảy ra với riêng mặt hàng vải mà lan rộng ra toàn chợ.
Không gian chợ Thương hiện nay tuy thông thoáng nhưng lại vắng người mua, trái ngược hoàn toàn với cảnh đông đúc trước kia. Hàng tồn kho ngày càng nhiều, việc xoay vòng vốn trở nên khó khăn, khiến nhiều tiểu thương tính đến phương án nghỉ kinh doanh nếu thanh lý hết hàng. Cô Nguyễn Thị Quế, chủ ki-ốt đồ khô trong chợ trăn trở: “Chắc tôi phải tìm việc khác kiếm sống, chứ ở đây có ngày ngồi từ sáng đến trưa chỉ lãi được vài nghìn đồng”.
Bà Dương Thị Hòa nhìn nhận, nguyên nhân chính dẫn đến việc lượng khách sụt giảm mạnh là tình trạng lấn chiếm vỉa hè, lòng đường để buôn bán, cùng với sự xuất hiện ngày càng nhiều của chợ cóc, chợ tạm, làm phân tán lượng khách. “Với tâm lý tiện đâu mua đấy, những sạp hàng lấn chiếm phía ngoài cổng chợ là lựa chọn ưu tiên của người mua”, bà Hòa nói. Ngoài ra, nguyên nhân khác đến từ thay đổi trong thói quen tiêu dùng của khách hàng. Nhiều người, nhất là giới trẻ, có xu hướng chuyển sang mua sắm tại siêu thị hoặc qua mạng vì tiện lợi, đa dạng và tiết kiệm thời gian.
Chuyện chợ thưa, người vắng cũng xảy ra phổ biến ở Hà Nội. Nhiều ngôi chợ sầm uất một thời như chợ Hôm, chợ Cầu Giấy, chợ Thanh Xuân… rơi vào cảnh vắng vẻ, sức mua sụt giảm dưới sức ép của thương mại điện tử và hệ thống siêu thị. Tại các khu chợ này, hàng loạt ki-ốt, nhất là những ki-ốt bán quần áo, đồ gia dụng rơi vào cảnh “cửa đóng then cài” do tiểu thương trả mặt bằng.
Một số mô hình “cải tiến” chợ truyền thống thành các trung tâm thương mại hiện đại điển hình như chợ Hàng Da, chợ Cửa Nam, chợ Mơ từng được kỳ vọng lớn nhưng cũng hoạt động không thật hiệu quả. Việc đưa các sạp hàng nhu yếu phẩm xuống tầng hầm đã triệt tiêu lợi thế cạnh tranh lớn nhất của chợ dân sinh là tính tiện lợi. Người tiêu dùng truyền thống vốn quen nếp sống “tiện đâu mua đấy” đã quay lưng khi phải gửi xe, đi bộ đoạn dài chỉ để mua mớ rau, con cá.
Bài toán xã hội hóa
Để giải quyết căn cơ bài toán kinh tế chợ, việc chuyển đổi mô hình từ Nhà nước quản lý sang xã hội hóa (giao cho tư nhân, doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư, khai thác) từ lâu đã được bàn luận, triển khai, tuy nhiên rất chậm. Thống kê từ Hiệp hội Phát triển chợ Việt Nam chỉ ra rằng, từ năm 2003 đến nay, công tác chuyển đổi mô hình chợ xã hội hóa mới đạt khoảng khiêm tốn từ 12% đến 15%, do vướng nhiều “điểm nghẽn” pháp lý.
Theo GS, TS Dương Văn Chiến, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển chợ Việt Nam, rào cản chính nằm ở việc xác định tài sản công và quyền sở hữu tài sản của tiểu thương tại chợ. Bên cạnh đó, việc phân loại, xác định mục đích sử dụng đất chợ, đất dịch vụ hay đất công viên còn tồn tại nhiều bất cập chồng chéo. Ông Chiến chỉ rõ, đất chợ có đặc thù hoàn toàn khác với đất dịch vụ thương mại thông thường. Đất chợ phải được Nhà nước ra phương án giải phóng mặt bằng, phê duyệt và bồi thường theo chế độ chính sách công ích; trong khi đất dịch vụ, siêu thị hoặc đất đô thị thuần túy lại vận hành theo cơ chế tự thỏa thuận. Điều trớ trêu là giá thỏa thuận này trong thực tế nhiều nơi lại chỉ được tính “cào bằng” theo khung giá đền bù của Nhà nước, gây khó khăn cho việc thu hút nguồn lực tài chính lớn từ các nhà đầu tư tư nhân.
Mặt khác, các tiêu chuẩn về môi trường đối với các dự án chợ xã hội hóa ngày càng được siết chặt. Trước đây, chủ đầu tư chỉ cần ký cam kết bảo vệ môi trường là đủ điều kiện vận hành. Còn hiện nay, theo quy định mới, chủ đầu tư bắt buộc phải thuê đơn vị tư vấn lập phương án, bảo vệ phương án trước các sở, ngành sau đó trình Chủ tịch UBND cấp tỉnh phê duyệt. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải xây dựng trạm xử lý nước thải đạt chuẩn với kinh phí rất lớn.
“Thực tế chứng minh, các chợ truyền thống do Nhà nước quản lý rất khó thu hồi được vốn đầu tư. Ngược lại, mô hình xã hội hóa chợ dù tối ưu hóa được năng lực khai thác và bảo đảm nguồn thu cho Nhà nước từ tiền thuê đất hằng năm, nhưng lại đang bị bóp nghẹt bởi sự chậm trễ trong việc dẹp bỏ chợ cóc”, ông Dương Văn Chiến nhấn mạnh.
Để tạo hướng đi nhân văn cho những người bán hàng rong yếu thế khi giải tỏa chợ cóc, giải pháp nằm ngay trong các quy định về phát triển chợ. Ông Chiến phân tích, trong các nghị định về phát triển chợ đã quy định rõ ràng số diện tích dành cho các hộ kinh doanh tự sản tự tiêu. Tại khu vực này, ban quản lý chợ chỉ thu mức phí rất nhỏ, mang tính chất hỗ trợ từ 5.000 đến 10.000 đồng/hộ. Đây chính là chiếc “phao cứu sinh” giúp người lao động có thu nhập thấp có thể bước vào không gian kinh doanh chính thống, ngăn nắp mà không bị bóp nghẹt bởi áp lực thuế, phí.
Theo ông Vũ Đức Quỳnh, Phó trưởng Phòng Quản lý thương mại, Sở Công thương Hà Nội, chủ trương xã hội hóa chợ truyền thống là một hướng đi đúng đắn. Nhưng bên cạnh mặt tích cực, nó cũng tạo ra một số hệ lụy. Trong đó, vấn đề lớn nhất là xung đột mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp với mục tiêu dân sinh của tiểu thương và người tiêu dùng truyền thống. “Nhiều chợ sau khi được xã hội hóa cũng nảy sinh những bất cập phức tạp và không phải chợ nào cũng được khai thác hiệu quả. Chẳng hạn như ở chợ Tam Đa, chợ Kim Liên, doanh nghiệp điều hành một thời gian rồi phải hoàn trả nguyên trạng cho chính quyền”, ông Quỳnh cho biết.
Đổi mới mô hình kinh doanh
Trong bối cảnh thương mại điện tử, kinh tế số phát triển nhanh như hiện nay, dư địa dành cho chợ truyền thống vẫn được cho là rất lớn, nhưng phải chuyển đổi linh hoạt với nhịp sống của thời đại số. Tại siêu đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, vấn đề này càng trở nên cấp thiết hơn.
Một khảo sát của nhóm nghiên cứu từ Trường đại học Kinh tế-Luật (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho thấy, mặc dù các kênh thương mại hiện đại phát triển nhanh nhưng vẫn có đến hơn 40% người dân giữ thói quen mua sắm tại chợ truyền thống. Chợ truyền thống vẫn là một nét văn hóa gắn bó với nhiều thế hệ người dân. Ở đó, người mua sắm vẫn cảm nhận được những lợi ích và thú vị so với các kênh thương mại khác. Tuy nhiên, ở chợ truyền thống, nhiều hạn chế tồn tại nhiều năm như vấn đề ô nhiễm môi trường hay nguồn gốc và chất lượng hàng hóa vẫn chưa được cải thiện, khiến giới trẻ tìm kiếm những kênh mua sắm khác.
Sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh mới có hơn 400 chợ truyền thống. Trong bối cảnh hiện nay, việc thay đổi mô hình hoạt động trở thành vấn đề cấp thiết. Nhấn mạnh vấn đề này, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công thương Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Chợ truyền thống cần đổi mới mô hình kinh doanh, nâng cao chất lượng phục vụ, cung cấp sản phẩm hàng hóa đa dạng và phong phú với chất lượng cao hơn. Bên cạnh đó, các chợ truyền thống phải triển khai các dịch vụ bổ trợ đi kèm để thu hút người dân, du khách.
Để thích ứng, nhiều khu chợ truyền thống tại thành phố đã “chuyển động” tích cực. Tại chợ Bình Tây, khu chợ gắn với lịch sử hình thành và phát triển của vùng Chợ Lớn, thời gian qua, nhịp sôi động đã trở lại nhờ tổ chức thêm các hoạt động du lịch, ẩm thực, sinh hoạt buổi đêm. Trong đó, điểm nhấn đáng chú ý là chương trình “Chạm vào dấu xưa - Chợ Bình Tây” với các hoạt động trải nghiệm như múa lân sư rồng, trống hội, ẩm thực và các hoạt động thủ công phục vụ du khách.
Tương tự, tại chợ Tân Định (trung tâm Quận 1 cũ), chương trình “Trải nghiệm văn hóa - Dấu ấn Tân Định” đưa người dân, du khách trong và ngoài nước đến với không gian mua sắm và trải nghiệm các nét văn hóa độc đáo, giá cả, mẫu mã hàng hóa được niêm yết công khai, nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Còn tại chợ Bến Thành, ngoài những phiên livestream của các tiểu thương gây được tiếng vang, ngôi chợ truyền thống nổi tiếng này còn đón thêm nhiều khách đến tham quan, mua sắm hơn khi tuyến Metro số 1 đi vào hoạt động.
Dù có những chuyển động tích cực, song thực tế vẫn đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết về việc tái cấu trúc, nâng cao năng lực thích ứng cho kênh phân phối truyền thống. Ông Lê Trường Sơn, Phó Tổng Giám đốc Liên hiệp Hợp tác xã Thương Mại Thành phố Hồ Chí Minh (Saigon Co.op) cho rằng: Vướng mắc lớn nhất hiện nay là các chợ vốn manh mún, phân tán và thiếu định hướng đầu tư bài bản, khiến các đơn vị khó tham gia tái cấu trúc hoặc đầu tư tài chính dài hạn. Trong khi để phát triển đúng vai trò này, cần sự vào cuộc của các đơn vị chuyên nghiệp, đồng thời tái cấu trúc chợ theo định hướng quy hoạch đô thị mới.
Từ đó, ông Sơn đề xuất việc phân loại chợ thành hai nhóm chính. Một nhóm là chợ đa năng như chợ Bến Thành, Bình Tây, Tân Định… phục vụ cả mua sắm, du lịch và văn hóa. Một nhóm là các khu chợ đáp ứng nhu cầu thiết yếu cho cộng đồng, nhất là người lao động và nhóm thu nhập thấp.
Ông Sơn nhấn mạnh, trong xu thế hiện nay, việc nâng cấp cơ sở hạ tầng là yêu cầu cấp bách khi nhiều chợ truyền thống đã xuống cấp, nhếch nhác. Ngoài ra, cơ quan chức năng cần tăng cường công tác bảo đảm các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và tăng cường quản lý chất lượng hàng hóa. Việc áp dụng số hóa một cách linh hoạt với tiểu thương, ứng dụng công nghệ, hiện đại hóa các hình thức kinh doanh cần trở thành một phần tất yếu của hoạt động buôn bán tại các chợ.
