Biết sức khỏe bị đe dọa nhưng vẫn phải làm
Hơn 5 năm làm lái xe công nghệ tại Hà Nội, anh Nguyễn Văn Thanh (quê Nam Định) nhiều lần nghĩ đến chuyện chuyển nghề bởi công việc quá vất vả, ngày ngày phải dãi nắng, dầm mưa. Nhưng để có thu nhập, anh vẫn phải ra đường, trung bình khoảng 8 giờ mỗi ngày, bất kể nắng nóng, mưa dầm hay gió rét.
Trên những tuyến phố, người bán hàng rong thường đứng nhiều giờ dưới trời nắng, người thu gom phế liệu rong ruổi từ phố này sang phố khác; lái xe ôm, giao hàng liên tục di chuyển giữa dòng phương tiện; công nhân xây dựng, người bốc vác, vận chuyển phải sử dụng sức lực trong điều kiện nhiệt độ cao… Thời tiết cực đoan với họ không chỉ là một bất tiện. Nắng nóng có thể gây kiệt sức, chóng mặt, đau đầu và làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch, hô hấp. Mưa lớn, giông bão, ngập lụt làm tăng nguy cơ tai nạn, buộc người lao động phải tạm dừng công việc hoặc thay đổi lịch làm việc.
Nhưng họ không phải lúc nào cũng có thể nghỉ. Với anh Nguyễn Văn Thanh, việc nghỉ chạy xe vì nắng nóng kéo dài đồng nghĩa với giảm số chuyến và giảm thu nhập. Người thu gom phế liệu phải tiếp tục rong ruổi ngoài đường bởi nếu nghỉ, lượng giấy, bìa và phế liệu thu gom trong ngày cũng giảm; trong khi mưa xuống còn có thể khiến giấy, bìa bị ướt, không bán được. Với lao động xây dựng, công việc gắn với tiến độ công trình nên khả năng chủ động thay đổi thời gian làm việc để tránh thời điểm nắng nóng gay gắt cũng rất hạn chế.
“Nghịch lý nằm ở chỗ, người lao động biết sức khỏe đang bị đe dọa nhưng không dễ dàng lựa chọn nghỉ ngơi”, là nhận định được đưa ra bởi Nghiên cứu do Doanh nghiệp xã hội ECUE và Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống phối hợp Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) thực hiện trên hơn 300 lao động ngoài trời tại Hà Nội. Theo nghiên cứu, người lao động phải đối mặt đồng thời với những tác động tích lũy từ nắng nóng kéo dài, ô nhiễm không khí, tiếng ồn và các sự kiện đột ngột như mưa bão, giông lốc, ngập úng. Những rủi ro này có thể cộng hưởng, làm suy giảm sức khỏe và khả năng chống chịu của người lao động.
Khoảng trống từ sức khỏe đến an sinh
Tại Hội thảo quốc gia về báo cáo kết quả nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời ngày 14/8, PGS, TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam cho rằng, đây là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp của biến đổi khí hậu.
Theo bà, bán hàng rong, bán vé số, xe ôm, giao hàng, bốc vác, vận chuyển, xây dựng... là những công việc thường có thời gian làm việc dài, thu nhập không ổn định, trong khi khả năng tiếp cận các cơ chế bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp, an toàn lao động và an sinh xã hội còn hạn chế.
Tổng hội Y học Việt Nam cùng các đơn vị đã tiến hành nghiên cứu tại Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ, khảo sát 1.208 lao động thuộc bốn nhóm nghề: Bán hàng rong/bán vé số; lái xe ôm/xe công nghệ; bốc vác/vận chuyển và lao động xây dựng. Kết quả cho thấy chỉ 73,5% người được khảo sát có BHYT, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ bao phủ BHYT chung toàn quốc 95,2% năm 2025. Đáng chú ý hơn, chỉ 2,2% tham gia BHXH tự nguyện.
Khoảng trống an sinh càng đáng lo khi đặt cạnh thực tế sức khỏe. Nhiều người mắc bệnh cơ - xương - khớp nhưng không có điều kiện kinh tế hoặc thời gian đi khám. Với lao động tự do, một ngày nghỉ để khám bệnh có thể đồng nghĩa với một ngày không có thu nhập.
Một nghiên cứu khác do UNDP công bố tháng 6/2026 cũng cho thấy 94% số người lao động ngoài trời được khảo sát từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng; gần một phần năm gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe liên quan đến nhiệt độ cao. Nắng nóng làm phát sinh chi phí thích ứng đối với 66,2% và làm giảm thu nhập của 46,4% số người được khảo sát. Đáng chú ý, hơn 41% cho biết, chưa từng nhận bất kỳ hình thức hỗ trợ nào của Nhà nước.
78% số người lao động mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì BHYT; 76,2% mong muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến y tế cơ sở; 71,1% mong muốn có điểm nghỉ công cộng tránh nắng, mưa; 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia BHXH và 49% mong muốn có cơ hội chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu.
Cần một “tấm lưới” bảo vệ
Theo TS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Y học ứng dụng Việt Nam, qua rà soát 45 văn bản pháp luật, chiến lược, chương trình và kế hoạch liên quan đến biến đổi khí hậu, y tế, lao động, an toàn vệ sinh lao động và an sinh xã hội, Việt Nam đã có nhiều chính sách làm nền tảng cho từng lĩnh vực.
Tuy nhiên, chưa có văn bản nào tích hợp đồng thời ba nội dung: Thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp và an sinh xã hội cho lao động tự do làm việc ngoài trời.
Các cơ chế an toàn vệ sinh lao động chủ yếu được thiết kế trên nền tảng quan hệ lao động chính thức, trong khi tài xế công nghệ, người bán hàng rong, người thu gom phế liệu hay lao động xây dựng tự do không phải lúc nào cũng nằm trong một quan hệ lao động đủ rõ để được hưởng đầy đủ cơ chế bảo vệ.
Trong khi đó, các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu cũng chưa nhận diện đầy đủ lao động tự do ngoài trời như một nhóm dễ bị tổn thương. Dữ liệu về khí hậu, sức khỏe, lao động và an sinh còn phân tán, thiếu dữ liệu riêng về nhóm thường xuyên phơi nhiễm này. Kết quả là người lao động đứng ở giao điểm của nhiều chính sách nhưng chưa thật sự thuộc về một hệ thống bảo vệ liên tục.
Thực tế, người lao động đã chủ động tìm nhiều cách ứng phó như thay đổi giờ làm, tìm bóng râm, tạm trú dưới mái hiên, sử dụng áo chống nắng, khẩu trang, nước uống hoặc trang bị bảo hộ. Nhưng những biện pháp này chủ yếu mang tính cá nhân, ngắn hạn và không bền vững. Nghiên cứu của ECUE và Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống cho thấy người lao động đang phải tự xoay xở trước thời tiết cực đoan, trong khi cần một hệ thống hỗ trợ bền vững hơn từ chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng, gắn với an sinh, hạ tầng đô thị và thích ứng biến đổi khí hậu.
Điều quan trọng là không phải ai cũng có khả năng thích ứng giống nhau. Với tài xế công nghệ, nghỉ nhiều giờ khi trời quá nóng đồng nghĩa với giảm số chuyến và thu nhập. Người bán hàng rong có thể tránh nắng dưới mái hiên nhưng không phải lúc nào cũng tìm được nơi trú phù hợp. Lao động xây dựng khó tự quyết định thay đổi thời gian làm việc khi công trình vẫn phải bảo đảm tiến độ.
Từ đó, các chuyên gia đề xuất trước hết cần nhận diện rõ lao động tự do ngoài trời là nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược, kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu. Trên cơ sở đó, xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe theo từng loại hình thời tiết và từng nhóm nghề, từ nắng nóng, mưa bão, ngập lụt đến ô nhiễm không khí.
Cùng với đó là tăng khả năng tiếp cận BHYT, BHXH, chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng. Với người lao động không có giờ làm cố định, các dịch vụ y tế cần linh hoạt hơn, đưa thông tin, tư vấn và chăm sóc sức khỏe đến gần nơi họ làm việc và sinh sống.
Ở góc độ đô thị, cần tính đến những “hạ tầng bảo vệ sức khỏe” như cây xanh, mái che, điểm nghỉ, nhà vệ sinh công cộng, nước uống và không gian tránh nóng, tránh mưa. Đây không chỉ là tiện ích đô thị mà có thể trở thành một phần của hệ thống thích ứng khí hậu. Nghiên cứu của ECUE và Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hạ tầng và dịch vụ công bao trùm hơn, để người thường xuyên làm việc ngoài trời không bị đứng ngoài những lợi ích của một thành phố đáng sống.
Quan trọng hơn, cách tiếp cận cần chuyển từ ứng phó sau khi rủi ro xảy ra sang chủ động phòng ngừa. Nắng nóng cực đoan với người lao động ngoài trời không chỉ là hiện tượng thời tiết cần cảnh báo mà còn là nguy cơ nghề nghiệp, sức khỏe và thu nhập. Xa hơn, chính sách an sinh cũng cần tính đến những giai đoạn người lao động buộc phải giảm hoặc ngừng việc do thời tiết cực đoan.
