Thiệt hại khó đo đếm
Trên đây là một vài con số “biết nói” về hiện trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực sách in, phổ biến nhất là truyện tranh Nhật Bản, và phim hoạt hình Nhật Bản được công bố tại Hội thảo về Thực thi bản quyền trên môi trường số, do Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam) và Văn phòng về Bản quyền (thuộc Cơ quan Các vấn đề văn hóa, Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản-MEXT) tổ chức, cuối tháng 7/2026.
Nhà xuất bản Kim Đồng là đơn vị xuất bản giữ vị trí hàng đầu trong nước về nắm giữ số lượng bản quyền xuất bản truyện tranh Nhật Bản sang tiếng Việt. Theo bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập của Nhà xuất bản Kim Đồng, có nhiều hình thức vi phạm bản quyền trên môi trường số, đối với các dòng sách, đặc biệt là truyện tranh Nhật Bản bản tiếng Việt của Nhà xuất bản, bao gồm: Sách được sao lưu (scan) và xếp thành nhiều định dạng file mềm, phát tán trên các nhóm kín, thu phí tải về; Sách nói (tự đọc hoặc ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI để đọc) không có bản quyền; Gian hàng trên các sàn thương mại điện tử và rao bán trên các nền tảng mạng xã hội. Tình trạng này khiến cho Nhà xuất bản bị giảm doanh thu, giảm khả năng tái đầu tư cho các dự án sách mới; các tác giả bị xâm phạm quyền lợi giảm động lực sáng tạo; phía đối tác nắm giữ bản quyền tác phẩm e ngại thị trường Việt Nam, còn bạn đọc tiếp nhận sản phẩm kém chất lượng.
Theo ông Kobayashi Katsuyoshi, Trưởng Bộ phận bản quyền quốc tế, Văn phòng về Bản quyền Nhật Bản, năm 2025, lĩnh vực nội dung số của Nhật Bản (gồm bốn ngành sản xuất: video, xuất bản, nhạc và trò chơi) bị thiệt hại khoảng 35,7 tỷ USD, gấp gần ba lần so với năm 2022 (khoảng 12,5 tỷ USD). Ông Kobayashi Katsuyoshi đã đưa ra một con số so sánh ý nghĩa: Năm 2023, tổng kim ngạch xuất khẩu của lĩnh vực công nghiệp nội dung số của Nhật Bản là 36,5 tỷ USD, chỉ cao hơn một chút so với con số thiệt hại trong năm 2025 của lĩnh vực này.
Cùng hợp tác hành động
Công nghệ hiện đại và môi trường số đã và đang được nhiều tổ chức, cá nhân lợi dụng để có thể giấu mặt phát tán nội dung vi phạm bản quyền, thu lợi nhuận khổng lồ từ kinh doanh sản phẩm bất hợp pháp kết hợp dịch vụ quảng cáo đính kèm. Đơn vị vận hành các website này thường xuyên thay đổi tên miền, gắn các đường dẫn liên kết/nhánh tới nội dung vi phạm, nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ (hosting) không ở nước sở tại là một số nguyên do khách quan khiến cho việc giảm thiểu, ngăn chặn hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số trở nên khó khăn.
Chính vì thế, việc hợp tác giữa các nước, bao gồm từ cơ quan chức năng, các đơn vị kinh doanh sản phẩm có bản quyền và các văn phòng tư vấn luật pháp, trong việc cùng nhau ngăn chặn các hành vi vi phạm bản quyền nội dung số được cho là vô cùng cần thiết. Theo ông Trần Hoàng, Cục trưởng Bản quyền tác giả, không một quốc gia nào có thể giải quyết hiệu quả các vấn đề bản quyền trên môi trường số xuyên biên giới nếu chỉ hành động đơn lẻ.
Từ góc độ hợp tác quốc tế về thực thi luật pháp để bảo vệ bản quyền, năm 2002, Nhật Bản đã cho thành lập Hiệp hội phân phối nội dung ở nước ngoài (Content Overseas Distribution Association/CODA) nhằm thúc đẩy phát triển nội dung của Nhật Bản ở nước ngoài và thực hiện các biện pháp chống vi phạm bản quyền. CODA hiện giữ vai trò đại diện hoặc hỗ trợ các chủ sở hữu quyền của 60 công ty nội dung hàng đầu Nhật Bản và các hiệp hội ngành nghề trong lĩnh vực truyện tranh và phim hoạt hình Nhật Bản (manga và anime), phim ảnh, âm nhạc, trò chơi và xuất bản khác, bao gồm cả Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Nhật Bản (RIAJ). Đến hiện tại, Việt Nam là nước thứ hai mà CODA mở Trung tâm hoạt động chính thức (từ tháng 4/2026).
Giám đốc Trung tâm CODA tại Việt Nam, luật sư Takuto Kudo (đã đăng ký hành nghề tại Việt Nam), trong trao đổi với phóng viên Nhân Dân cuối tuần, đánh giá cao những kết quả thực thi luật pháp của Việt Nam trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bảo vệ bản quyền thời gian gần đây, bao gồm những tiến bộ về khung khổ pháp luật và sự kiên quyết hình sự hóa nhiều vụ việc vi phạm bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ có mức độ nghiêm trọng. Từ đây, ông thêm tin tưởng vào việc hợp tác giữa hai nước trong ngăn chặn các hành vi vi phạm bản quyền nội dung số của Nhật Bản. Theo ông, phương án hứa hẹn nhất là cơ quan chức năng của hai nước cùng nhau giải quyết các trường hợp vi phạm bản quyền cụ thể liên quan và xử lý dứt điểm từng trường hợp. “Mỗi trường hợp đều dạy cho cả hai bên điều gì đó, và những bài học như vậy sẽ trở thành mô hình cho trường hợp tiếp theo. Ở đây, sự hợp tác với các đơn vị được cấp phép hợp pháp của Việt Nam cũng rất quan trọng: Nạn vi phạm bản quyền truyện tranh trực tuyến gây hại cho các nhà xuất bản và nền tảng của Việt Nam cũng như gây hại cho các tác giả Nhật Bản, vì vậy việc hợp tác cùng nhau cũng là để bảo vệ thị trường sáng tạo của chính Việt Nam”, ông nhấn mạnh. Ông Takuto Kudo đồng thời cho rằng, từ kinh nghiệm xử lý nhiều trường hợp cụ thể, hai bên sẽ tiếp tục đúc rút bài học, phương pháp để tiến tới thiết kế một hệ thống khung khổ luật pháp mang tính chất nền tảng và toàn diện, bảo vệ vững chắc thị trường sáng tạo của cả hai nước.
