Khơi thông điểm nghẽn phát triển văn hóa trên nền tảng số

Tuy nhiên, phía bên kia của tiềm năng, thuận lợi luôn là thách thức: Những nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ chính đặc tính dễ dàng tiếp cận, phát tán, chỉnh sửa nội dung trên nền tảng số.

Với mong muốn xây dựng một diễn đàn đối thoại chính sách thực chất về sở hữu trí tuệ, nơi các điểm nghẽn về bản quyền được nhận diện rõ, các vấn đề mới được thảo luận thẳng thắn và các giải pháp được đề xuất trên tinh thần xây dựng, khả thi, mới đây, Báo Nhân Dân đã tổ chức hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn phát triển văn hóa số”. Hội thảo đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà quản lý, chuyên gia, luật sư, các văn nghệ sĩ-những người trực tiếp tạo ra các sản phẩm văn hóa nghệ thuật đang được khai thác trên môi trường số.

Từ nghiên cứu chi tiết trường hợp vi phạm bản quyền nghiêm trọng trên môi trường số của BH Media (ít nhất 865 tác phẩm và 76 đĩa CD từ hàng chục tác giả đã bị BH Media “đánh gậy” bản quyền trên các nền tảng số, theo số liệu công bố của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam-PV), ông Phạm Văn Tài, Phó Trưởng ban Phóng viên, Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo (cơ quan Trung ương của Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam), cho rằng: Tài sản trí tuệ được đưa lên môi trường số rất nhanh chóng nhưng quyền sở hữu loại tài sản này lại chưa được định danh và quản lý đồng bộ. Có tác phẩm nhưng lại chưa có cơ chế nền tảng để kịp thời phân định ai có quyền gì, sử dụng thế nào, cấp phép ra sao. “Bảo hộ không thể chỉ là chống vi phạm. Phải quản lý từ lúc hình thành tài sản → xác lập quyền → sử dụng → cấp phép → thu tiền quyền. Chúng ta không chỉ cần một cơ chế để bảo vệ quyền, mà cần một hạ tầng để quyền được định danh, được kết nối, được giao dịch và tạo ra giá trị”, ông Phạm Văn Tài nhận định.

Chia sẻ quan điểm nói trên, ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Dipnet cho rằng: Một trong những hạn chế hiện nay là thiếu một hạ tầng số tích hợp cho quản lý và khai thác quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng. Các công cụ hiện hành đang vận hành rời rạc, chưa hình thành được cơ chế thống nhất trong định danh tài sản, xác thực chủ thể quyền và theo dõi vòng đời khai thác tác phẩm. Điều này dẫn đến khó khăn trong kiểm soát việc sử dụng, cũng như trong việc ghi nhận và đối soát thông tin giữa các bên liên quan. “Thực trạng này đặt ra yêu cầu xây dựng một cơ chế hạ tầng có tiêu chuẩn thống nhất nhằm tích hợp các chức năng định danh tài sản trí tuệ, xác thực chủ thể quyền và quản lý vòng đời khai thác, qua đó tăng cường tính minh bạch, khả năng truy xuất và hiệu quả thực thi quyền tác giả và quyền liên quan”, ông Bùi Minh Tuấn nhấn mạnh.

Một vấn đề nan giải khác về minh bạch quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số hiện nay chính là sự xuất hiện và tiến hóa của trí tuệ nhân tạo (AI). Theo Tiến sĩ Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, AI đang làm bài toán bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số trở nên “phức tạp hơn”. Tiến sĩ Phan Văn Hùng nêu ra hàng loạt vấn đề cần sớm có câu trả lời thỏa đáng từ các cơ quan chức năng để cá nhân/tổ chức sở hữu trí tuệ được hưởng thành quả lao động một cách xứng đáng: Dữ liệu có thể truy cập công khai có đồng nghĩa với việc được phép sao chép, sử dụng để huấn luyện AI hay không? Làm thế nào để truy xuất nguồn gốc dữ liệu? Quyền và trách nhiệm giữa nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai và người sử dụng AI được phân định ra sao để quản trị dữ liệu đầu vào mà không cản trở phát triển công nghệ và sáng tạo?

Từ đây, nhiều đại biểu dự hội thảo đã đồng tình với đề xuất khẩn trương hiện thực hóa Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số nhằm thiết lập hệ thống quản lý, bảo vệ bản quyền số liên thông quốc gia, lập sàn giao dịch bản quyền số minh bạch để trả lời rõ ràng ba câu hỏi: ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và dòng tiền đi về đâu. Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia nêu việc cần thiết lập cơ chế phản ứng nhanh (fast-track) liên ngành giữa cơ quan quản lý, tòa án, nhà cung cấp dịch vụ internet và các nền tảng số xuyên biên giới để nhanh chóng phong tỏa dòng tiền bất hợp pháp. Tư duy quản trị quyền phải chuyển từ đối phó bị động sang quản trị trọn vẹn vòng đời của tác phẩm sáng tạo từ lúc xác lập quyền, định danh, cấp phép cho đến đối soát phân chia lợi ích công bằng ■