Kịch bản văn học “Hùm thiêng Yên Thế” được chắp bút bởi tác giả Hồng Hoa. Chị cũng là tổng đạo diễn của vở ca kịch, với phần âm nhạc do nhạc sĩ Nguyễn Cường đảm nhận.
Trong phần giới thiệu về kịch bản văn học này, nhà sử học Dương Trung Quốc nhận định: Dù đây là tập kịch bản rất mỏng nhưng lại chứa đựng một đề tài rất lớn của lịch sử cận đại Việt Nam. Đó là cuộc khởi nghĩa Yên Thế chống ách đô hộ của thực dân Pháp diễn ra ngay sau khi triều đình nhà Nguyễn ký hiệp ước đầu hàng trao quyền bảo hộ ở Bắc Kỳ và biến cả nước trở thành thuộc địa của thực dân Pháp.
Cuộc khởi nghĩa bắt đầu từ Yên Thế rồi mở rộng ra một vùng thượng du rộng lớn ở Bắc Kỳ và kéo dài tới ngót ba thập kỷ (1884-1913), từng buộc giới thực dân có lúc phải thương lượng hòa hoãn. Cuộc khởi nghĩa cũng gắn kết với phong trào chống Pháp dưới ảnh hưởng của nhà yêu nước Phan Bội Châu và kết hợp được những người lính yêu nước trong đạo quân chiếm đóng của Pháp tạo nên vụ “Hà Thành đầu độc” gây chấn động ngay trung tâm thành phố Hà Nội (1908)... Vị thủ lĩnh tối cao của cuộc khởi nghĩa Yên Thế mang tên Hoàng Hoa Thám (1858-1913).
Và tên gọi kịch bản - “Hùm thiêng Yên Thế” chính là biểu tượng của Hoàng Hoa Thám (1858-1913), vị thủ lĩnh tối cao của cuộc khởi nghĩa Yên Thế được nhân dân tin tưởng, ngưỡng mộ, cũng là nỗi khiếp sợ của quân xâm lược.
Chia sẻ lý do viết kịch bản văn học này, tác giả Hồng Hoa cho biết, trong một lần đến thăm Phồn Xương, chị đọc được câu nói của người anh hùng Hoàng Hoa Thám: "Chúng tôi gắn bó với phong tục của đất nước chúng tôi. Chúng tôi không bao giờ từ bỏ phong tục ấy, dù có phải hy sinh cả tính mạng". Câu nói này giúp chị thêm thấm thía tại sao đất nước ta không bị đồng hóa và thôi thúc chị viết nên tác phẩm. Cũng chính câu nói này đã trở thành “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt kịch bản, gửi gắm thông điệp: Văn hóa còn thì dân tộc còn.
“Hùm thiêng Yên Thế” là tên gọi được đặt cho Hoàng Hoa Thám nhưng cũng mang theo tinh thần của cả cuộc khởi nghĩa, một tinh thần có thể vượt qua mọi bão dông để giữ lấy giang sơn và phong tục nước Nam.
Theo tác giả Hồng Hoa, khi viết kịch bản văn học này, thách thức lớn nhất với chị là làm sao để xử lý một khối lượng tư liệu lịch sử đồ sộ về khởi nghĩa Yên Thế và nhân vật Hoàng Hoa Thám, nhất là khi các nhà sử học đã viết rất chi tiết và chân thực. Phải mất 5 năm ấp ủ và 6 tháng thực hiện, chị mới có thể hoàn thành.
“Hùm thiêng Yên Thế” được kết cấu theo 6 chương: Lời thề; Đối đầu; Nhập gia tùy tục, Nước non Yên Thế, Trăng sáng Phồn Xương, Sống dậy sông Hồng. Điều thú vị là kịch bản chỉ xoay quanh rất ít nhân vật, sử dụng lời thoại ngắn gọn, ngôn ngữ súc tích nhưng vẫn phần nào tái hiện được khí thế, tầm vóc của một sự kiện lịch sử lớn.
Đồng hành cùng dự án, nhạc sĩ Nguyễn Cường cho biết, ông đã dành hơn một năm để sáng tác phần âm nhạc cho vở ca kịch có thời lượng hơn 90 phút, với nguyên tắc kết hợp giữa yếu tố dân gian và tính bác học trong âm nhạc.
Thưởng thức vở diễn, người xem sẽ được đến với không gian âm nhạc đậm màu sắc dân gian với sự xuất hiện của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như ca trù, chèo, hát xẩm, quan họ, cùng với các làn điệu sli, lượn của đồng bào dân tộc miền núi phía bắc. Theo nhạc sĩ Nguyễn Cường, điều này phù hợp với thực tế lịch sử của cuộc khởi nghĩa Yên Thế khi có sự tham gia, ủng hộ của nhiều cộng đồng dân tộc.
Bên cạnh đó, khán giả cũng sẽ cảm nhận được rõ màu sắc bác học được thể hiện qua cấu trúc tác phẩm và sự vận động, phát triển của âm nhạc một cách chặt chẽ.
Đáng chú ý, để bảo đảm bài toán kinh phí và chất lượng dàn dựng, nhạc sĩ Nguyễn Cường cùng ê-kíp đã quyết định lựa chọn hướng khai thác riêng: Thay vì dùng dàn nhạc giao hưởng hay hợp xướng hàng trăm người thì sử dụng âm thanh thu sẵn của dàn nhạc và hợp xướng bằng công nghệ. Theo nhạc sĩ, phương án này giúp vở diễn chỉ cần rất ít diễn viên cũng có thể dễ dàng tiếp cận đông đảo công chúng.
Tác giả Hồng Hoa tiết lộ, vở ca kịch huy động lực lượng biểu diễn quy mô lớn lên tới hơn 400 người. Trong đó, các vai chính được trao cho những diễn viên thực lực đến từ Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam, như: Đình Khánh (vai Đề Thám), Thu Quỳnh (vai bà Ba Cẩn), Trường Linh (vai Cả Trọng), Bùi Trang (vai cô gái làng hoa Ngọc Hà).
Bên cạnh đó, vở diễn có sự hỗ trợ của các nghệ sĩ chèo Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, các sinh viên Trường đại học Văn hóa Hà Nội trong vai các tướng lĩnh, nghĩa quân; đặc biệt là sự tham gia của 300 võ sinh sẽ tái hiện truyền thống võ sáo từ thời cụ Đề trong các cảnh đối đầu với quân Pháp, cảnh Hà Thành đầu độc…
Nhạc sĩ Cát Vận đánh giá, việc ca kịch “Hùm thiêng Yên Thế” chuẩn bị được ra mắt là một dấu ấn quan trọng đối với âm nhạc Việt Nam, tiếp nối dòng chảy ca kịch gắn với đề tài lịch sử và chiến tranh cách mạng. Ông coi tác phẩm là dấu ấn riêng biệt của những nghệ sĩ theo đuổi âm nhạc hiện đại nhưng đã biết hòa mình vào lịch sử.
Còn nhà sử học Dương Trung Quốc nhận định: Sự ra mắt kịch bản “Hùm thiêng Yên Thế” và trình diễn vở ca kịch liên quan đến trang sử vẻ vang của cuộc khởi nghĩa Yên Thế chắc chắn sẽ là một dấu ấn tích cực mang lại cho công chúng những giá trị lịch sử dân tộc qua một ngôn ngữ nghệ thuật vừa truyền thống vừa hiện đại.
