Với những biến động khó lường về kinh tế, địa chính trị trên toàn cầu, yêu cầu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh và bền vững không còn là lựa chọn dài hạn mà đã trở thành đòi hỏi cấp bách đối với nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” cần sớm tháo gỡ để quá trình tái cấu trúc mô hình tăng trưởng đi vào chiều sâu, hiệu quả.
Theo nhận định của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ về mô hình phát triển. Tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu từ hạn hán, xâm nhập mặn đến bão lũ cực đoan không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn đe dọa trực tiếp đến sinh kế và an ninh xã hội của nhiều quốc gia.
Cùng với đó, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và biến động giá năng lượng làm gia tăng chi phí sản xuất, đặt ra thách thức lớn đối với doanh nghiệp toàn cầu. Những yếu tố này không còn là rủi ro tiềm ẩn mà đã trở thành sức ép hiện hữu, buộc các quốc gia và doanh nghiệp phải đẩy nhanh chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh, ít phát thải và có khả năng chống chịu cao trước biến động toàn cầu.
Việt Nam, với cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, cũng đang từng bước hoàn thiện thể chế và thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, bền vững.
Thời gian qua, hệ thống chính sách về tăng trưởng xanh, chuyển dịch năng lượng của Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện và tương đối đầy đủ. Nhiều chương trình, giải pháp thúc đẩy phát triển điện gió, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và các công nghệ mới như hydrogen xanh đã được triển khai, cho thấy sự chuyển dịch rõ nét tư duy từ “ứng phó” sang “chủ động tận dụng cơ hội”. Không ít doanh nghiệp đã tiên phong chuyển đổi và đạt kết quả tích cực.
Là một trong số doanh nghiệp sớm tích hợp tiêu chuẩn Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) vào toàn bộ chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu đến thị trường từ rất sớm, Công ty Detech Coffee (Sơn La) đã mở rộng xuất khẩu, chinh phục nhiều thị trường quốc tế khó tính.
Phó Tổng Giám đốc Detech Coffee Lê Thị Hằng cho biết, việc phát triển các giống cà-phê Arabica mới như Starmaya, THA1, H16 thông qua hợp tác quốc tế đã giúp thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu, bảo đảm năng suất và chất lượng. Từ năm 2022, mô hình nông, lâm kết hợp trồng xen canh cây cà-phê với cây mắc-ca, keo dậu đã góp phần bảo vệ tài nguyên đất, nước, giúp nâng cao độ che phủ rừng và tăng thu nhập cho nông dân. Doanh nghiệp cũng triển khai các chứng chỉ quốc tế như Rainforest Alliance, 4C và hệ thống truy xuất nguồn gốc theo tiêu chuẩn EUDR nhằm đáp ứng yêu cầu thị trường. Nhờ đó, quy mô liên kết với nông hộ tăng mạnh từ 320 hộ năm 2020 lên 7.500 hộ hiện nay, hướng tới mở rộng chuỗi cung ứng bền vững trong thời gian tới. Thực tiễn này cho thấy, chuyển đổi xanh không phải là gánh nặng mà còn là động lực tạo ra giá trị dài hạn.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả bước đầu, nhiều doanh nghiệp vẫn phản ánh gặp không ít khó khăn trong quá trình “xanh hóa”. Theo Phó Chủ tịch VCCI Nguyễn Quang Vinh, các vướng mắc chủ yếu đến từ hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ lõi chưa đáp ứng yêu cầu, hệ thống đo đếm phát thải thiếu đồng bộ, năng lực thực thi ở địa phương còn yếu. Đáng chú ý, khu vực doanh nghiệp vẫn chưa được hỗ trợ đầy đủ để trở thành lực lượng dẫn dắt quá trình chuyển đổi xanh. Không ít doanh nghiệp vẫn mang tâm lý e ngại, coi chuyển đổi xanh là chi phí thay vì cơ hội, vì vậy triển khai mang tính hình thức, thiếu chiến lược dài hạn. Đây là khoảng trống cần được lấp đầy thông qua cơ chế kết nối hiệu quả hơn giữa thể chế và thị trường. Thực tế, dù các chủ trương, định hướng đã được ban hành tương đối đầy đủ, việc chuyển hóa thành hành động cụ thể tại doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, hành trình hướng tới Net Zero là xu thế tất yếu, đòi hỏi sự quyết tâm cao của Nhà nước và sự đồng hành của toàn xã hội.
Các vướng mắc chủ yếu đến từ hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ lõi chưa đáp ứng yêu cầu, hệ thống đo đếm phát thải thiếu đồng bộ, năng lực thực thi ở địa phương còn yếu. Đáng chú ý, khu vực doanh nghiệp vẫn chưa được hỗ trợ đầy đủ để trở thành lực lượng dẫn dắt quá trình chuyển đổi xanh. Không ít doanh nghiệp vẫn mang tâm lý e ngại, coi chuyển đổi xanh là chi phí thay vì cơ hội, vì vậy triển khai mang tính hình thức, thiếu chiến lược dài hạn. Đây là khoảng trống cần được lấp đầy thông qua cơ chế kết nối hiệu quả hơn giữa thể chế và thị trường.
----------
Phó Chủ tịch VCCI Nguyễn Quang Vinh
Để Việt Nam có thể hiện thực hóa mục tiêu Net Zero vào năm 2050, trước hết cần thiết lập cơ chế kết nối chặt chẽ hơn giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ. Việc tăng cường đối thoại chính sách sẽ giúp các bên nhận diện rõ khó khăn, từ đó đề xuất giải pháp khả thi. Cần phát triển các công cụ tài chính xanh như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các quỹ hỗ trợ chuyển đổi nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý. Đồng thời, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn môi trường và nâng cao năng lực đo đếm, báo cáo phát thải là yếu tố then chốt để bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả của quá trình chuyển đổi.
Quan trọng hơn, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động thay đổi tư duy, xây dựng chiến lược chuyển đổi xanh phù hợp với đặc thù và năng lực của mình. Khi đó, “xanh hóa” mới không còn là khẩu hiệu mà trở thành động lực, góp phần thực hiện thành công mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam vào năm 2050.
