Đi tìm nguồn gốc puk-bóh
Vượt hơn 100 km từ phường Đông Hà lên Đường 9, qua cầu treo Đakrông men theo đường Hồ Chí Minh nhánh Tây, chúng tôi tìm đến nhà Nghệ nhân ưu tú Mai Hoa Sen tại thôn Apul-Ka hẹp, xã Tà Rụt. Ngôi nhà sàn của gia đình ông tọa lạc trên khoảnh đất rộng, chung quanh là rừng núi che phủ xanh mát. Hồ hởi đón khách vào nhà, ông Sen mời chúng tôi ngồi quây quần bên bếp lửa hồng.
Bà Hồ Thị Danh, vợ ông Sen, năm nay gần 75 tuổi nhưng vẫn còn khá nhanh nhẹn, đang chuẩn bị nguyên liệu nấu món Aar ver cân đưh Pkoh (cháo của người Pa Cô) đãi khách. Vừa đưa tay đẩy những thanh củi ở bếp cho đều lửa, ông Sen vui vẻ kể: “Từng ngôi nhà sàn, tùy theo nhiều hay ít hộ gia đình ở chung, cứ mỗi gian là một căn hộ đều phải có bếp lửa. Bếp lửa được trổ chính giữa mỗi gian nhà gắn liền với gác bếp, trừ các gian của phòng tiếp khách là không có gác bếp. Bất cứ nhà nào, tất cả đồ đạc cùng với các vật dụng thiết yếu đều được đưa lên nhà mới thì việc treo gác bếp cần phải có trước, rồi tới lượt đắp bếp sau. Đặc biệt, khi làm nhà gần xong, bếp đã trổ sẵn cùng các vật liệu làm bếp như lá cây trải dém, vỏ cây làm khung bếp, đất để đắp, chờ ngày làm lễ lên nhà mới, lúc đó mới đắp bếp”.
Cũng theo ông Sen, quan niệm treo gác bếp trước là rất quan trọng bởi căn nhà nào cũng có hồn thần nhà. Treo gác bếp mong hòa khí trong gia đình, tâm nhẹ, chuyển hóa hoàn cảnh cuộc sống, chăm sóc năng lượng tích cực trong nhà. Mỗi nhà mới đều mang dòng khí riêng, nó tác động đến tâm thức của con người.
Đất đắp bếp nên lấy đất tổ mối là tốt nhất, vừa cứng chắc vừa sạch sẽ giúp cuốn hút thành viên gia đình sống hòa thuận như con mối. Lá đắp bếp thường được chọn lá Âr-lang, Âr-đong hoặc lá Achêr. Mục đích để cho bếp lửa cứng cáp, sạch sẽ, không bị thối rữa, mục nát. Vòng khung bếp được làm bằng vỏ cây Pa-chá, loại cây thần dược, xua đuổi tà ma, điều hòa âm khí và dương khí.
Bếp lửa được làm kiểu hình vuông nhưng chỉ đặt tên 3 phía theo tên gọi. Phía trên “Búh” là nơi nằm ngủ của gia chủ; phía dưới “Târ-viêng” là đường đi lại và tập kết các vật dụng cần thiết liên quan đến bếp; hai bên “Pluông” là nơi nằm ngủ của mẹ con, bà cháu hoặc khách. Chân bếp được chọn từ 3 cục đá bằng nhau, sạch, đá được chọn từ dưới sông, suối; xếp đá thành 3 phía cân đối nhau. Puk-bóh luôn giúp các gian nhà sàn ấm cúng, xua muỗi, mối mọt, muông thú cũng sợ đến gần. Mùa đông, bếp của người Pa Cô luôn có than hồng để mọi người nằm quanh, giữ ấm cơ thể.
“Cũng có yếu tố tâm linh trong cách phân biệt khi bị sự cố cháy nhém cạnh mép bếp. Bị cháy phía dưới sẽ săn bắt được muông thú, cháy phía trên dễ bị mất khách, cháy hai bên trong nhà có thể sẽ có người ốm đau. Khi ở nhà, người Pa Cô thường để lửa âm ỉ, hiếm khi tắt. Nếu đi vắng, chúng tôi phải tắt hẳn lửa để bảo đảm an toàn”, ông Sen nói thêm.
Biểu tượng văn hóa “cháy” mãi
Người Pa Cô chủ yếu sống bằng nghề nông. Khoảng cách từ nhà đến nơi sản xuất khá xa, vượt qua đường đồi, núi dốc, sông suối hiểm trở để lao động nên họ thường ở lại cả ngày. Họ thường dậy từ rất sớm để thổi lửa nấu cơm đùm mang theo. Puk-bóh cũng vì thế thường đỏ ít nhất mỗi ngày 2 lần sáng và tối. Nếu buổi sáng tất bật chuẩn bị đồ ăn cho cả ngày trên nương rẫy thì tối về, bếp lửa là nơi gia đình quây quần ấm cúng. Cũng nhờ Puk-bóh mà các thành viên trong nhà quan tâm, chăm sóc lẫn nhau hơn.
Vừa học xong năm 1 của Trường cao đẳng Kinh tế Kế hoạch Đà Nẵng, dịp hè này, Hồ Thị Giang (19 tuổi), cháu nội của ông Sen trở về quê thăm nhà, phụ bố mẹ làm nương rẫy. Từ nhỏ, Giang đã thành thạo nhóm lửa nấu ăn nên em luôn xem Puk-bóh như một phần cuộc sống của bản thân: “Mỗi khi về đến nhà, được tự tay nhóm bếp, được quây quần bên các thành viên của gia đình ăn cơm em cảm thấy thật hạnh phúc. Bên Puk-bóh, người già thường kể cho con cháu nghe những câu chuyện cổ, truyền dạy hát dân ca, chế tác hoặc sử dụng nhạc cụ truyền thống; mọi người cùng nhau chia sẻ vui, buồn trong cuộc sống, kinh nghiệm lao động sản xuất, học tập. Biết ơn vì đã được sinh ra ở vùng quê có nhiều đặc trưng văn hóa nên em luôn tự nhủ sẽ cùng mọi người giữ nét đẹp độc đáo của Puk-bóh”.
Cũng như nhiều gia đình Pa Cô khác ở miền sơn cước, gia đình anh Hồ Văn Việt, ở thôn A Đăng, xã Tà Rụt, luôn xem Puk-bóh như báu vật. Mấy năm trước, xây dựng nhà mới, vợ chồng anh vẫn giữ ngôi nhà cũ lại để làm nơi sum vầy đỏ bếp mỗi bữa cơm của gia đình. “Vợ chồng tôi luôn giáo dục con, cháu dù cuộc sống có phát triển bao nhiêu cũng phải biết giữ lấy Puk-bóh. Bởi vì nơi đó chứa đựng nhiều ý nghĩa của cuộc sống, nhất là tình yêu dân tộc của cha ông bao năm duy trì cho con cháu đến ngày hôm nay”, anh Việt cho biết.
Ngày nay, phần lớn người Pa Kô ở tỉnh Quảng Trị vẫn còn sử dụng bếp củi, chỉ khác là bếp được thay thế những viên đá bằng kiềng sắt 3 chân. “Việc tồn tại của Puk-bóh một phần vì điều kiện sống của từng vùng miền khác nhau, một phần vì Puk-bóh không chỉ là hình ảnh vật chất mà còn là một biểu tượng văn hóa, gợi lên những giá trị tinh thần và tình cảm tốt đẹp trong mỗi nhà sàn của cộng đồng người Pa Kô. Vì vậy, chúng tôi luôn động viên nhau quyết tâm để Puk-bóh luôn “cháy” mãi trong căn nhà sàn của người Pa Cô”, ông Sen nhấn mạnh.
