Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, tỉnh Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị) là vùng đất tuyến đầu của hậu phương lớn miền bắc và cửa ngõ vào, ra chiến trường miền nam. Từ đây, nhiều tuyến đường xẻ dọc, xẻ ngang dãy Trường Sơn để vận chuyển bộ đội, vũ khí, hàng hóa chi viện cho chiến trường miền nam suốt từ tháng 5/1959 đến ngày kết thúc chiến tranh 30/4/1975. Sự ác liệt trên mảnh đất này được đong đếm bởi hàng trăm nghìn tấn bom đạn mà máy bay, tàu chiến Mỹ đã ném và bắn xuống, cùng sự hy sinh của biết bao người khi bảo đảm cho những con đường thông suốt. Bởi thế, những con đường nơi đây, nhất là đường Trường Sơn bây giờ mang đầy trên mình những di tích lịch sử của một thời đạn bom.
Vào năm 2013 và 2018, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng nhiều di tích lịch sử thuộc hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh là Di tích quốc gia đặc biệt. Trong 46 di tích quốc gia đặc biệt trên toàn quốc thì phía bắc tỉnh Quảng Trị (Quảng Bình trước đây) có 16 di tích.
Nhiều di tích nằm trên các tuyến đường 20 Quyết thắng, 12A, 15A như: Ngầm Khe Rinh, Phà Gianh, đèo Đá Đẽo, hang Hóa Tiến - Chỉ huy sở Bộ Tư lệnh 559 - Bộ đội Trường Sơn, bến phà Xuân Sơn, hang Thông tin Km4 - Đường 20, hang NH (Tổng kho NH), dốc Ba Thang - đường 20 Quyết thắng, phà Long Đại, Km0 - đường 10, cầu Ka Tang, ngã tư Thạch Bàn, Làng Ho, Sở Chỉ huy Bộ Tư lệnh 559 - Hiền Ninh, hang Tám Thanh niên xung phong và căn cứ Ban Chỉ huy Đoàn 559.
Có những con đường hôm nay chúng ta qua, bắt gặp nhiều di tích hay điểm đến du lịch cũng đều gây xúc động và hoài niệm... Nổi bật là con đường 20 Quyết thắng dài 125 km, có Km0 ở xã Phong Nha. Để chi viện cho chiến trường và chia lửa cho đường 12A, chúng ta quyết định mở thêm con đường này từ Phong Nha đến ngã ba Lùm Bùm (tỉnh Khăm Muộn, Lào). Đường được mở từ tháng 12/1965 đến tháng 4/1966 thì hoàn thành. Mỗi tấc đất trên đường 20 Quyết thắng phải hứng chịu hàng trăm tấn đạn bom của kẻ thù. Nay đường mang trên mình nhiều di tích.
Đường 15A cũng mang những di tích nổi bật như hang Lèn Hà (nơi Bộ Tư lệnh Thông tin thiết lập trạm cơ vụ chiến lược A69), sân bay Khe Gát, bến phà Long Đại, bến phà Xuân Sơn... Hay đường 12A có các di tích: Đồi Cha Quang, trận địa pháo cao xạ Nguyễn Viết Xuân, Cổng Trời, Cha Lo, đèo Mụ Giạ, Khe Ve (ngã ba đường 15 và 12A), ngầm khe Rinh, Bãi Dinh, La Trọng... Mảnh đất hậu phương này còn có những con đường khác mang trên mình những dấu tích của một thời oanh liệt, như đường 10 và đường 16 nối đông với tây Trường Sơn.
Tỉnh Quảng Trị, được coi là “yết hầu” của tuyến đường Trường Sơn - đường mòn Hồ Chí Minh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Bởi đây là điểm tiếp chuyển chiến lược, nơi tuyến chi viện từ đông sang tây Trường Sơn gặp nhau để rồi tỏa đi khắp các chiến trường miền nam và sang cả đất bạn Lào. Theo hồ sơ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt thuộc hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh, phía nam tỉnh Quảng Trị (khi chưa sáp nhập với Quảng Bình) có 7 di tích. Đó là Khe Hó, cầu treo Bến Tắt, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Chỉ huy sở Bộ Tư lệnh 559 (1974-1975), cầu Đắk Rông, cảng Đông Hà, khu vực sân bay Tà Cơn.
Giống như ở phía bắc, vùng đất phía nam Quảng Trị cũng có hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh, nên nhiều con đường ở đây có những di tích lịch sử gắn liền với những chiến công của một thời chống Mỹ, cứu nước, nhưng chưa được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Nổi bật là tuyến đường 9 (Pháp xây dựng từ năm 1930, dài 83 km, có Km0 ở ngã ba Quốc lộ 1, Đông Hà đến biên giới Việt - Lào). Trên tuyến đường 9, ngoài hai Di tích quốc gia đặc biệt là cầu Đắk Rông và sân bay Tà Cơn, còn nhiều di tích lịch sử chưa được xếp hạng. Nổi bật là: Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia đường 9 (nơi yên nghỉ của hơn 9.500 liệt sĩ là bộ đội và thanh niên xung phong đã từng chiến đấu, phục vụ chiến đấu trên mặt trận đường 9 và ở đất bạn Lào trong cuộc kháng chiến chống Mỹ), các điểm vượt đường 9, cầu Rào Quán; các căn cứ Làng Vây, Khe Sanh, Đầu Mầu, Động Toàn; các điểm cao 241, 552, Rockpile (Đá Bàn), 845, 861, 550, 573, 500... Hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh qua vùng đất phía nam Quảng Trị gồm những tuyến như đường 15, 14 còn có nhiều di tích nữa.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị Đặng Đông Hà cho biết, Quảng Trị quan tâm đến du lịch tâm linh, du lịch sinh thái thăm lại chiến trường xưa bằng cách mở những sản phẩm mới đến các di tích tiêu biểu. Cùng với việc khai thác các di tích lịch sử nổi tiếng như Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, tỉnh đầu tư nâng cấp các di tích lịch sử để trở thành điểm đến thu hút du khách và góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Mới đây, tỉnh Quảng Trị đã ứng dụng công nghệ số để làm “sống lại” các di tích, trong đó có khu du lịch sinh thái “Đường Trường Sơn huyền thoại - Hang Chỉ Huy” thuộc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng.
Không chỉ có các Di tích quốc gia đặc biệt, dải đất Quảng Trị vẫn còn đó những chứng tích lịch sử đầy tự hào. Dù còn những tuyến đường, địa danh chưa được xếp hạng, song nơi đây vẫn là điểm dừng chân đối với du khách trong nước và nước ngoài. Mỗi chuyến đi như vậy luôn để lại sự xúc động và khoảng lặng thiêng liêng để mỗi chúng ta cũng hiểu hơn về giá trị của hòa bình.
