Đại đội 45 được thành lập năm 1962, thuộc Khu Tuần phòng II, Hải quân nhân dân Việt Nam. Nhiệm vụ chính là bảo vệ vùng biển hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Năm 1965, khi đế quốc Mỹ leo thang mở rộng chiến tranh ra miền bắc, Đại đội được chuyển về trực thuộc Tỉnh đội Hà Tĩnh và phối hợp chiến đấu với quân dân huyện Nghi Xuân, bảo vệ hải phận từ Xuân Hội đến Xuân Song.
Trận địa Bãi Dừa (thôn Cường Thịnh, xã Xuân Liên cũ nay là xã Cổ Đạm) trở thành một trong những điểm tựa quan trọng trong thế trận phòng thủ ven biển của quân và dân Hà Tĩnh. Đại đội 45 được trang bị 4 khẩu pháo 105 ly, hỏa lực phòng không gồm 3 khẩu 12,7 mm cùng lực lượng gồm 120 cán bộ, chiến sĩ. Trong quá trình chiến đấu, đơn vị đã lập nhiều chiến công xuất sắc, bắn cháy tàu khu trục Mỹ, bắn chìm tàu biệt kích và tiêu diệt nhiều giặc lái.
Ngày 12/7/1968, từng tốp máy bay F-4H và AD-6 liên tiếp bổ nhào, trút xuống Bãi Dừa mưa bom, tên lửa, rốc-két và đạn pháo. Trong hoàn cảnh ấy, những người lính Đại đội Pháo binh 45 vẫn bám trụ bên mâm pháo, bên trận địa, quyết giữ vững vị trí chiến đấu bằng tất cả ý chí và lòng quả cảm của người chiến sĩ cách mạng.
Trong cuộc chiến không cân sức ấy, khi trận đánh kết thúc, 16 cán bộ, chiến sĩ Đại đội pháo binh 45 đã mãi mãi nằm lại trên mảnh đất Bãi Dừa. Trong số đó có Đại đội trưởng Nguyễn Văn Tuân, hai Trung đội trưởng Nguyễn Xuân Tậu và Lê Văn Thọ cùng nhiều khẩu đội trưởng, chiến sĩ tuổi đời mới mười tám, đôi mươi. Ngoài ra, tại đây còn có 4 cán bộ, chiến sĩ đại đội hy sinh trong các thời điểm khác.
Ông Lê Văn Thức, nguyên chiến sĩ Đại đội pháo binh 45 Hà Tĩnh kể: “Lúc đó máy bay Mỹ đến rất bất ngờ, bom đạn dội xuống liên tiếp, đất đá tung mù mịt. Anh em chúng tôi vừa chiến đấu vừa tìm cách cứu đồng đội bị thương. Không một ai rời vị trí. Tất cả đều quyết tâm giữ bằng được trận địa. Khi trận đánh kết thúc, nhìn đồng đội ngã xuống ngay bên mâm pháo, chúng tôi và lực lượng dân quân xã Xuân Liên nhanh chóng có mặt để cứu chữa người bị thương và khâm liệm cho người đã khuất. Thi hài các liệt sĩ được an táng tại khu đồi Bồng Bộng xã Xuân Liên cũ”.
Chính quyền huyện Nghi Xuân cũ và xã Cổ Đạm mới sau khi thành lập đã trăn trở cùng nhân dân chung tay tôn tạo, xây dựng khu di tích lịch sử Trận địa pháo Bãi Dừa.
Khởi công từ tháng 6/2025, công trình được xây dựng với tổng kinh phí gần 10 tỷ đồng từ nguồn ngân sách nhà nước và xã hội hóa từ các nhà hảo tâm, con em xa quê. Di tích rộng hơn 3.000 m² gồm nhiều hạng mục như: nhà tưởng niệm, nhà bia ghi danh 20 liệt sĩ, gác chuông, nhà soạn lễ, đường, điện chiếu sáng...
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cổ Đạm Nguyễn Văn Tuấn cho biết: “Khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội pháo binh 45 Hà Tĩnh là địa chỉ thiêng liêng, ghi dấu sự hy sinh anh dũng của 20 liệt sĩ vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Xã đang tiếp tục kêu gọi đầu tư nhiều hạng mục khác như xây dựng quảng trường, hồ sen, phù điêu tái hiện lịch sử... để tạo thành một quần thể khu di tích. Đặc biệt vào trung tuần tháng 7/2026, địa phương sẽ tổ chức lễ tri ân các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh hy sinh tại trận địa pháo Bãi Dừa và đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh”.
Bãi Dừa hôm nay còn là nơi giáo dục truyền thống cách mạng, động lực thi đua cho quân và dân Cổ Đạm. Phát huy truyền thống cách mạng vẻ vang, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Cổ Đạm đoàn kết một lòng, thi đua lao động sản xuất, phát triển kinh tế.
