Những tài sản vô giá
Là một trong những địa phương miền núi phía bắc, Sơn La luôn xác định xây dựng nông thôn mới không dừng ở việc nâng cấp hạ tầng hay hoàn thiện các tiêu chí, mà hướng tới một mục tiêu cao hơn: Giúp văn hóa bản địa trở thành động lực phát triển.
Thông qua phong trào “Sơn La chung tay xây dựng nông thôn mới”, tỉnh lựa chọn con đường phát triển dựa trên lợi thế riêng của 12 dân tộc anh em, coi bảo tồn văn hóa không phải là giữ gìn những giá trị tĩnh, mà là khơi dậy nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng bền vững.
Từ phục dựng lễ hội truyền thống, khôi phục nghề dệt, đan lát, mở các lớp truyền dạy dân ca, dân vũ đến bảo tồn nhà sàn, làng bản và không gian văn hóa, Sơn La đã từng bước giúp các giá trị văn hóa bản địa trở thành những “tài sản” phục vụ phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân.
Tại bản Khá, xã Yên Châu luôn duy trì hai đội văn nghệ thường xuyên biểu diễn những làn điệu Khắp Thái, múa xòe cổ phục vụ khách du lịch. Hoạt động này, vừa thực hiện chức năng trao truyền di sản, vừa giúp mỗi người dân nơi đây trở thành “đại sứ văn hóa” của bản.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Yên Châu Đoàn Văn Ngọc cho biết, địa phương đã đưa mục tiêu bảo tồn văn hóa vào nghị quyết phát triển, hình thành các câu lạc bộ nghề truyền thống và gắn xây dựng nông thôn mới với phát triển du lịch, sản phẩm OCOP. Cách tiếp cận này đã giúp gìn giữ bản sắc và tạo động lực để người dân chủ động bảo tồn và phát triển văn hóa như một kênh quan trọng mang đến việc làm, thu nhập và sinh kế bền vững.
Tại xã Ngọc Chiến, văn hóa bản địa và tài nguyên thiên nhiên được xem là hai trụ cột của phát triển du lịch cộng đồng. Phát huy bản sắc của đồng bào Thái, H'Mông, La Ha cùng lợi thế nguồn khoáng nóng tự nhiên, địa phương đã huy động hơn 6 tỷ đồng từ nguồn lực xã hội hóa để bảo tồn nhà sàn, lễ hội, dân ca, nghề truyền thống và đầu tư hạ tầng du lịch. Ghi nhận tại Homestay Việt Bắc của gia đình ông Lò Văn Hặc, mỗi năm homestay đón khoảng 4.000 lượt khách, cho doanh thu gần 2 tỷ đồng từ lưu trú, tắm khoáng và trải nghiệm văn hóa.
Ông Philip, du khách đến từ Pháp chia sẻ, điều khiến ông nhớ về Sơn La là cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, trong lành với những nếp nhà truyền thống được gìn giữ cùng ẩm thực, lối sống đậm bản sắc của đồng bào các dân tộc.
Phát huy vai trò chủ thể của người dân
Từ thành công của bản Khá (xã Yên Châu) và xã Ngọc Chiến, Sơn La đang từng bước nhân rộng mô hình xây dựng nông thôn mới gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Với 64 xã đạt chuẩn nông thôn mới, 11 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, 82 bản đạt chuẩn và 28 bản kiểu mẫu, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao chất lượng các tiêu chí, mà còn giữ gìn bản sắc của từng cộng đồng. Cùng với đầu tư hạ tầng giao thông, điện, nước sạch và kết nối các điểm du lịch, tỉnh đẩy mạnh số hóa di sản, phát triển sản phẩm OCOP, bảo tồn làng nghề và phát huy vai trò chủ thể của người dân trong gìn giữ văn hóa.
Từ cách làm của tỉnh Sơn La cho thấy, nếu như giai đoạn trước, xây dựng nông thôn mới chủ yếu được đo bằng số lượng tiêu chí đạt chuẩn, trong giai đoạn 2026-2030, cần được mở rộng bằng khả năng gìn giữ bản sắc. Đích đến của nông thôn mới không phải tạo ra những miền quê giống nhau, mà là phát triển trên nền tảng những giá trị riêng của mỗi vùng đất.
Theo ông Hồ Xuân Hùng, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau sáp nhập đơn vị hành chính và dưới tác động của quá trình đô thị hóa, nhiều tiêu chí trong Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp, đòi hỏi cần được rà soát, hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.
Theo Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, Nguyễn Xuân Đại, nếu địa phương nào cũng xây một kiểu cổng làng, một mẫu nhà văn hóa, một cách tổ chức đường làng và cảnh quan, nông thôn có thể khang trang hơn, nhưng bản sắc riêng của từng vùng sẽ dần bị bào mòn. Có những giá trị văn hóa, một khi đã mất đi, rất khó có thể phục hồi chỉ bằng các dự án đầu tư.
Hình ảnh làng quê không chỉ là cây đa, bến nước, sân đình hay những công trình cổ, mà còn là cấu trúc làng, bản, nghề truyền thống, phong tục, lễ hội, ẩm thực, tri thức bản địa, tình làng nghĩa xóm và cách cộng đồng ứng xử với tự nhiên. Những giá trị ấy làm nên nét riêng của mỗi vùng quê, bồi đắp niềm tự hào và sự gắn bó của người dân với nơi mình sinh sống.
Thực tiễn xây dựng nông thôn mới ở Sơn La, việc phát triển và bảo tồn hoàn toàn có thể song hành nếu văn hóa được đặt vào trung tâm của quá trình xây dựng nông thôn mới. Bí thư Đảng ủy xã Ngọc Chiến Nguyễn Minh Tuân cho biết, địa phương xác định xây dựng nông thôn mới chỉ bền vững khi văn hóa trở thành nền tảng của phát triển. Vì vậy, cùng với việc đặt mục tiêu đến năm 2030 đón khoảng 28.000 lượt khách, doanh thu du lịch đạt khoảng 15 tỷ đồng, xã tiếp tục gìn giữ không gian văn hóa, nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới và phát huy bản sắc như một lợi thế cạnh tranh.
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La Phạm Hồng Thu, phát triển du lịch từ văn hóa phải đi đôi với bảo vệ không gian văn hóa, tránh thương mại hóa hoặc sân khấu hóa làm mai một các giá trị truyền thống. Điều đáng ghi nhận ở Sơn La không chỉ là số lượng xã đạt chuẩn nông thôn mới, mà là lựa chọn một hướng phát triển không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng, coi văn hóa là nguồn lực nội sinh và là nền tảng của phát triển bền vững.
