Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh - người lan tỏa văn hóa Việt ra thế giới

Chặng đường hơn 70 năm hình thành và phát triển, điện ảnh Việt Nam đã có những dấu ấn và vị thế nhất định trên bản đồ điện ảnh thế giới. Thông qua môn nghệ thuật thứ bảy, các thế hệ đạo diễn Việt luôn nỗ lực không ngừng để cho thế giới thấy một Việt Nam khác biệt trong dòng chảy chung của nền văn hóa nhân loại. Trong số đó, Đạo diễn-Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh, một tên tuổi lớn và được xem là khá thành công với việc lan tỏa giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc Việt ra với thế giới bằng nhiều tác phẩm nổi bật ở cả thể loại phim tài liệu lẫn phim truyện như các phim: Tháng Năm, những gương mặt; Nguyễn Trãi; Hà Nội - mùa đông năm 46; Thị xã trong tầm tay; Bao giờ cho đến tháng Mười; Cô gái trên sông; Thương nhớ đồng quê; Mùa ổi; Đừng đốt…

Xuất thân trong gia đình không có mối liên hệ với điện ảnh từ trước và bản thân cũng không theo học một trường lớp nào về điện ảnh, nhưng Đặng Nhật Minh may mắn có một người thầy lớn là người cậu trong gia đình. Đó là Giáo sư, nhà sử học Nguyễn Hồng Phong, người có nền tảng kiến thức uyên bác về nhiều lĩnh vực: triết học, mỹ học, văn học, thơ ca, hội họa. Qua những buổi truyền dạy vô cùng lôi cuốn và sâu sắc, Giáo sư Nguyễn Hồng Phong đã nuôi dưỡng tâm hồn Đặng Nhật Minh bằng “văn học, thơ ca” và “những hình tượng trong ca dao” đậm chất hồn quê Việt Nam. Cùng với đó, “bằng những phân tích về hội họa”, người thầy ấy cũng trang bị và “tập” cho Đặng Nhật Minh “cách tư duy bằng hình ảnh, một phẩm chất không thể thiếu của người làm điện ảnh”, giúp cho ông thêm vững tâm hơn khi “quyết định dấn thân vào con đường nghệ thuật”.

Từ những nền tảng kiến thức và phông văn hóa vững chắc đó, trong quá trình làm nghề, đạo diễn Đặng Nhật Minh bắt gặp và rất tâm đắc với câu nói “Hãy đi đến tận cùng của cái ta, ta sẽ gặp được nhân loại” của nhà văn Nguyễn Minh Châu. Theo đạo diễn “cái ta” mà nhà văn Nguyễn Minh Châu nói đến chính là “cá tính và tâm hồn tác giả” và là “bản sắc của một tác phẩm điện ảnh”. Thực tế, các tác phẩm đã chứng minh Đặng Nhật Minh luôn “đi đến tận cùng” câu chuyện phim mà ông kể, đồng thời luôn lựa chọn đưa vào phim những bối cảnh, không gian, cảnh sắc, phong tục, tập quán hay những chi tiết mang đậm nét hồn quê Việt như cây đa, bến nước, sân đình, lũy tre, bờ đê, cánh diều… để rồi không gian bối cảnh và những chi tiết ấy trở thành điểm tựa làm nổi bật lên những câu chuyện thấm đẫm tâm hồn con người Việt Nam.

Một trong số những tác phẩm mang đậm bản sắc dân tộc, văn hóa Việt và luôn được bạn bè thế giới nhắc đến chính là bộ phim Bao giờ cho đến tháng Mười sản xuất năm 1984. Trong bộ phim này, bản sắc dân tộc, giá trị văn hóa được đạo diễn Đặng Nhật Minh khai thác một cách triệt để, khéo léo và tinh tế với việc đưa trích đoạn chèo Trương Viên và phiên chợ âm dương vào phim. Đây được xem là hai ẩn dụ nghệ thuật đỉnh cao của điện ảnh Việt Nam khi cho thế giới thấy sự kết nối sâu sắc giữa cõi thực và cõi hư trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt Nam, đồng thời tôn vinh đạo lý uống nước nhớ nguồn, tri ân các bậc tiền nhân có công với đất nước, từ đó khắc họa nỗi đau thời hậu chiến và sự hy sinh của người phụ nữ với một góc nhìn vô cùng tinh tế và nhân văn.

Phim Bao giờ cho đến tháng Mười không chỉ được quốc tế công nhận bằng nhiều giải thưởng tại các Liên hoan phim hay năm 2008 vinh dự được kênh truyền hình CNN của Mỹ bình chọn là một trong 18 bộ phim châu Á xuất sắc nhất mọi thời đại mà còn luôn là niềm tự hào lớn của điện ảnh Việt Nam. Bởi Bao giờ cho đến tháng Mười của đạo diễn Đặng Nhật Minh đã khẳng định một cách đầy thuyết phục khi “đi đến tận cùng” câu chuyện về con người và bản sắc văn hóa Việt, cho thế giới thấy một Việt Nam khác biệt và cũng từ đó “gặp được nhân loại” trong việc đứng cạnh những tác phẩm kinh điển khác của điện ảnh châu Á như: Ikiru của đạo diễn Akira Kurosawa (Nhật Bản), Bài ca trên đỉnh núi Narayama của Keisuke Kinoshita (Nhật Bản), Phải sống của đạo diễn Trương Nghệ Mưu (Trung Quốc), Tâm trạng khi yêu của đạo diễn Vương Gia Vệ (Trung Quốc), Mandala của đạo diễn Im Kwon Taek (Hàn Quốc), Mẹ Ấn Độ của đạo diễn Mehboob Khan (Ấn Độ), Gabbeh của đạo diễn Mohsen Makhmalbaf (Iran)…

Không chỉ có Bao giờ cho đến tháng Mười mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc mà ở nhiều tác phẩm khác của Đặng Nhật Minh như: Tháng Năm, những gương mặt; Nguyễn Trãi; Thị xã trong tầm tay; Thương nhớ đồng quê; Trở về; Mùa ổi; Đừng đốt… tinh thần tự tôn dân tộc, đạo lý sống nhân văn lấy dân làm gốc, bản ngã hướng thiện, đức hi sinh của con người Việt… cũng luôn được đạo diễn chắt lọc kỹ lưỡng và “đi đến tận cùng” câu chuyện bằng ngôn ngữ điện ảnh dung dị nhưng hiện đại, gần với cách thể hiện của ngôn ngữ điện ảnh thế giới. Trong các truyện phim, đạo diễn luôn khéo léo đan cài yếu tố dân tộc thông qua các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tích truyện và mô típ dân gian như: Hòn Vọng Phu, Chuyện người con gái Nam Xương, người chinh phụ…, hay thông qua thơ văn, ca dao, âm nhạc và các môn nghệ thuật truyền thống khác… để từ đó kết hợp một cách nhuần nhuyễn lối tư duy hình ảnh đậm chất điện ảnh đã tạo nên phong cách đặc trưng, chỉ riêng có trong phim Đặng Nhật Minh.

Cũng vì thế ở bất cứ tác phẩm nào, khán giả đều dễ dàng cảm nhận được thông điệp văn hóa mà đạo diễn gửi gắm vào trong từng bộ phim. Đó có thể là tư tưởng nhân văn của bậc vĩ nhân, danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi trong bộ phim tài liệu Nguyễn Trãi hay chính là tình yêu dành cho làng quê, đất nước, tình yêu dành cho những tích truyện dân gian, tín ngưỡng, phong tục, thơ ca, ca dao Việt Nam… trong các bộ phim truyện Thương nhớ đồng quê, Thị xã trong tầm tay, Mùa ổi, Trở về, Đừng đốt… Và phải thừa nhận rằng, nội hàm bản sắc văn hóa dân tộc trong từng tác phẩm của đạo diễn Đặng Nhật Minh là vô cùng đậm đặc.

Với xu hướng toàn cầu hóa như hiện nay, việc lưu giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa, đặc biệt là thông qua điện ảnh không chỉ giúp Việt Nam khẳng định bản sắc dân tộc trên trường quốc tế mà còn thiết lập nền tảng ngoại giao vững chắc với các quốc gia trên toàn cầu, tạo ra những mối quan hệ hữu nghị, hợp tác tốt đẹp trong tương lai. Nhiều năm qua, Viện Phim Việt Nam đã luôn là cầu nối giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu, chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc của nhiều thế hệ đạo diễn Việt Nam như các tác phẩm: Hồ Chí Minh - Chân dung một con người, Hồ Chí Minh - Hành trình kiến tạo Văn hoá hòa bình, Chị Tư Hậu, Đến hẹn lại lên, Em bé Hà Nội, Gánh xiếc rong, Trăng nơi đáy giếng, đặc biệt là Tuyển tập các bộ phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh…

Thông qua các hoạt động giới thiệu bộ sưu tập phim, tuần phim, hội thảo, giao lưu, hợp tác dự án điện ảnh… nhiều tác phẩm xuất sắc của điện ảnh Việt đã đến gần hơn với khán giả thế giới, trong đó những bộ phim của đạo diễn-Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh luôn được bạn bè thế giới ưu ái chào đón. Hầu hết các tác phẩm đặc sắc của đạo diễn Đặng Nhật Minh đã được Viện Phim Việt Nam giới thiệu đến nhiều nước trên thế giới như Nhật Bản, Anh, Đức, Pháp, Mỹ, Ireland, Iran, Hy Lạp… Qua những buổi chiếu với sự đón nhận nồng nhiệt của khán giả, có thể nhận thấy rằng, những tác phẩm của đạo diễn Đặng Nhật Minh có giá trị bền vững và trường tồn với thời gian. Những câu chuyện, vấn đề trong phim của ông vẫn được những thế hệ khán giả trẻ đón nhận một cách nồng ấm như là cách để họ tìm hiểu và khám phá về con người, đất nước cũng như văn hóa, bản sắc mang tên Việt Nam.

Năm 2010, một chương trình giới thiệu các tác phẩm của đạo diễn-Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh đã được Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ tổ chức. Tại sự kiện, đạo diễn Đặng Nhật Minh vinh dự trở thành đạo diễn Việt Nam đầu tiên được Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ tôn vinh vì những cống hiến của ông cho nền điện ảnh nước nhà.

Nhận định về tài năng và tầm ảnh hưởng của đạo diễn Đặng Nhật Minh, ông Klaus Eder, nguyên Tổng thư ký Hiệp hội các nhà phê bình quốc tế đã khẳng định: “Đạo diễn Đặng Nhật Minh là người đã đưa điện ảnh Việt Nam đến với thế giới”. Cũng trong sự kiện đáng nhớ này, Tuần phim Việt Nam tại Mỹ với tên gọi “Những âm thanh mới đến từ Việt Nam” do Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ phối hợp Viện Phim Việt Nam và Truyền hình UCLA tổ chức cũng diễn ra và để lại ấn tượng tốt đẹp, mang lại cơ hội quảng bá sâu rộng cho điện ảnh và văn hóa Việt Nam trên đất Mỹ.

Tiếp nối những hoạt động đối ngoại đầy ý nghĩa thông qua điện ảnh, năm 2014, Viện Phim Việt Nam đã gửi bộ sưu tập phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh chiếu tại Liên hoan phim Quốc tế Amiens (FIFAM) tại Pháp và nhận được sự đón nhận nồng nhiệt của khán giả quốc tế. Năm 2022, được sự cho phép của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện gửi bổ sung bộ phim Tháng Năm, những gương mặt - một trong những bộ phim tài liệu có giá trị về mặt tư liệu lịch sử sự kiện Giải phóng miền nam, thống nhất đất nước năm 1975 vào bộ sưu tập phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh hiện đang lưu trữ tại Thư viện phim Fukuoka, Nhật Bản. Đặc biệt, trong cùng năm 2022, đạo diễn Đặng Nhật Minh cũng vinh dự nhận Huân chương Hiệp sĩ Văn học Nghệ thuật do Chính phủ Cộng hòa Pháp trao tặng.

Đặc biệt, năm 2024, trong khuôn khổ các hoạt động tại Liên hoan phim châu Á-Đà Nẵng lần thứ hai (DANAFF II), Hiệp hội Xúc tiến Phát triển điện ảnh Việt Nam đã tổ chức chương trình chiếu phim chọn lọc của Đạo diễn-Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh, tổ chức tọa đàm “Phong cách sáng tác của đạo diễn Đặng Nhật Minh”. Tọa đàm thu hút khoảng 200 đại biểu, khách mời, nhà nghiên cứu, nhà làm phim, văn nghệ sĩ điện ảnh trong nước và quốc tế tham gia. Và thật ý nghĩa, ngay trong đêm khai mạc Liên hoan phim châu Á-Đà Nẵng lần thứ hai, Đạo diễn-Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh đã được Ban tổ chức trao giải Thành tựu Điện ảnh vì những đóng góp của ông cho nền điện ảnh Việt Nam.

Rõ ràng, sự đón nhận nhiệt thành của khán giả cùng sự đánh giá cao của giới chuyên môn trong nước và quốc tế càng cho thấy giá trị nổi bật trong các tác phẩm của Đặng Nhật Minh với việc lan tỏa giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc Việt Nam ra với thế giới. Theo năm tháng, những tác phẩm của đạo diễn Đặng Nhật Minh thật sự đã trở thành những di sản văn hóa quý giá, chứa đựng bản ngã và tâm hồn người Việt Nam.

Điện ảnh, với sức mạnh mềm, khả năng lay động cảm xúc con người vượt qua mọi ranh giới ngôn ngữ và địa lý, xứng đáng là đại sứ hòa bình, đại sứ văn hóa giúp các nhà làm phim trên toàn thế giới nói chung và các nhà làm phim Việt Nam nói riêng lan tỏa tiếng nói nhân văn, bản sắc văn hóa, con người Việt ra với bạn bè năm châu. Và trên hành trình lan tỏa đó, sự đóng góp của đạo diễn Đặng Nhật Minh là vô cùng nổi bật và quan trọng.