Tăng cường thực thi quyền sở hữu
Không gian số đang không ngừng được mở rộng, tăng khả năng đưa các tác phẩm sáng tạo thuộc nhiều lĩnh vực đến với công chúng. Song, cùng với cơ hội mới, môi trường này cũng đặt ra thách thức đối với việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.
Một số thống kê công bố trong năm 2026 cho thấy công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang được tăng cường. Theo thông tin từ Bộ Công an tại họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 5/2026, sau gần một tháng thực hiện cao điểm theo Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ, lực lượng Công an đã phối hợp các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông ngăn chặn 194 trang mạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó có 8 trang phát chiếu phim, 159 trang phát trực tiếp bóng đá vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và 27 trang bán hàng vi phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Cũng trong thời gian này, lực lượng Công an cả nước khởi tố 56 vụ, 98 bị can về các tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp và sản xuất, buôn bán hàng giả; xử phạt khoảng 216 cá nhân với số tiền hơn 850 triệu đồng.
Đây là những chỉ dấu cho thấy yêu cầu tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số đang được đặt ra ngày càng rõ nét. Trong tháng 5/2026,Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) ký Chương trình phối hợp tăng cường quản lý và thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số giai đoạn 2026-2029.
Nội dung phối hợp tập trung vào trao đổi thông tin, kiểm tra, xử lý hành vi vi phạm, nâng cao năng lực chuyên môn và tăng cường các hoạt động hợp tác trong bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số. Điều này cho thấy phương thức bảo vệ bản quyền đang từng bước được đặt trong một hệ thống phối hợp rộng hơn, với sự tham gia của lực lượng chuyên trách về an ninh mạng, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và các nền tảng số.
Một thay đổi đáng chú ý trong năm 2026 là việc Chính phủ ban hành Nghị định số 134/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan. Nghị định có hiệu lực từ ngày 9/4/2026.
Những quy định mới tiếp tục làm rõ cơ chế bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số, trong đó có cơ chế thông báo và gỡ bỏ nội dung xâm phạm. Đối với chương trình truyền hình trực tiếp theo thời gian thực, quy định cho phép áp dụng biện pháp gỡ bỏ hoặc ngăn chặn ngay khi nhận được yêu cầu hợp lệ; đối với các trường hợp khác, thời hạn xử lý được quy định cụ thể.
Cùng với đó, Nghị định 134/2026/NĐ-CP điều chỉnh mức trần bồi thường thiệt hại vật chất trong trường hợp không thể xác định mức thiệt hại thực tế hoặc việc áp dụng các căn cứ bồi thường khác không phù hợp, từ mức tối đa 500 triệu đồng lên tối đa 1 tỷ đồng. Điều chỉnh góp phần hoàn thiện thêm cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trong bối cảnh hoạt động khai thác và phân phối nội dung ngày càng diễn ra mạnh mẽ trên môi trường số.
Tuy nhiên, đặc thù của môi trường số là một nội dung có thể được phân phối trên nhiều nền tảng, máy chủ và địa chỉ khác nhau. Sau khi một nội dung bị ngăn chặn hoặc gỡ bỏ, nguy cơ tái xuất hiện vẫn có thể xảy ra. Bởi lẽ đó, bên cạnh quy trình xử lý vi phạm, cần tăng cường khả năng phát hiện, xác minh, truy vết và lưu giữ chứng cứ điện tử.
Thực tiễn cho thấy, tăng cường thực thi bản quyền trên môi trường số không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp xử lý vi phạm sau khi xảy ra, mà cần đồng thời xây dựng hạ tầng số, cơ chế quản trị và năng lực thực thi phù hợp sự phát triển của công nghiệp văn hóa. Luật sư Nguyễn Hưng Quang, chuyên gia tư vấn xây dựng các quy định về công nghiệp văn hóa trong Luật Thủ đô 2024, cho rằng một trong những điểm yếu có tính cốt lõi của phát triển kinh tế nền tảng hiện nay là quyền tác giả trong môi trường số, bao gồm chất lượng quy định pháp luật, năng lực thực thi của cơ quan có thẩm quyền và các cơ chế hỗ trợ kỹ thuật.
Theo ông, những hạn chế này khiến các nền tảng của Việt Nam gặp khó khăn trong tổ chức kinh doanh và bảo vệ quyền tài sản trên môi trường số. Vì vậy, cần hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế bảo đảm thi hành quyền tác giả phù hợp thực tiễn thị trường, đồng thời phát triển nền tảng dữ liệu và hạ tầng số như một bộ phận của cơ sở hạ tầng kinh tế cho toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.
Sự phát triển nhanh của các công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo, cũng đặt ra những vấn đề mới đối với việc xác định nguồn gốc, chủ thể quyền và phạm vi sử dụng hợp pháp của nội dung. Do đó, đòi hỏi pháp luật và phương thức thực thi phải thường xuyên được cập nhật, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa bảo vệ quyền của chủ thể sáng tạo và quyền tiếp cận, sử dụng tác phẩm trong những trường hợp pháp luật cho phép.
Khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ
Nhìn từ mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa, bảo vệ bản quyền bên cạnh mục đích nhằm ngăn chặn hành vi sao chép trái phép, quan trọng hơn còn là bảo đảm để thành quả sáng tạo có thể trở thành tài sản, được khai thác hợp pháp và tạo ra giá trị kinh tế.
Nếu quyền không được xác lập rõ ràng, việc khai thác không minh bạch hoặc không được bảo vệ hiệu quả, chuỗi giá trị của sản phẩm sáng tạo sẽ khó phát triển đầy đủ. Ở góc độ cơ quan quản lý chuyên ngành, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng nhấn mạnh, trong kỷ nguyên mới, bản quyền đã trở thành một bộ phận quan trọng của hạ tầng kinh tế sáng tạo. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường hợp tác quốc tế và từng bước hình thành những chuẩn mực phù hợp sự phát triển của trí tuệ nhân tạo.
Thách thức mới ngoài tốc độ phát tán nội dung mà còn ở phương thức tổ chức vi phạm. Theo thông tin từ Cục Bản quyền tác giả, một số mô hình vi phạm trên môi trường số đã hình thành những "hệ sinh thái vi phạm khép kín" với nhiều lớp vận hành, mục tiêu thu lợi thương mại và sự hỗ trợ của công nghệ, khiến việc xử lý không thể chỉ dừng ở gỡ bỏ từng nội dung hoặc xử phạt từng trường hợp. Cục cho rằng cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, lực lượng thực thi, cơ quan thuế và các nền tảng công nghệ, đồng thời nghiên cứu ứng dụng AI, nhận diện nội dung theo thời gian thực, watermark số và cơ chế chia sẻ dữ liệu để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền.
Tại Hội thảo nâng cao hiệu quả thực thi quyền tác giả trong kỷ nguyên số tổ chức tại Hà Nội tháng 7/2026, ông Kawakami Toshihiro, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Nhật Bản lưu ý vi phạm bản quyền vẫn là vấn đề đáng lo ngại, đòi hỏi tăng cường hợp tác quốc tế, bởi đặc tính xuyên biên giới của Internet khiến một quốc gia khó có thể giải quyết hiệu quả nếu hành động đơn lẻ.
Điểm đáng chú ý trong quá trình xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là cách tiếp cận đối với tài sản trí tuệ. Dự thảo luật được nghiên cứu theo hướng không chỉ bảo vệ quyền mà còn tạo điều kiện để tài sản trí tuệ được nhận diện, quản lý, định giá và khai thác.
Các đề xuất được đưa ra gồm mã định danh tài sản trí tuệ, hồ sơ tài sản trí tuệ số, cơ chế định giá tài sản trí tuệ, nghiên cứu việc sử dụng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm và nghiên cứu sàn giao dịch tài sản trí tuệ, sản phẩm văn hóa. Đây vẫn là những nội dung trong quá trình xây dựng, hoàn thiện chính sách, vì vậy, cần tiếp tục được đánh giá về tính khả thi trước khi thể chế hóa.
Nếu được nghiên cứu và triển khai phù hợp, những công cụ này có thể góp phần giải quyết một vấn đề căn bản của thị trường văn hóa, đó là làm thế nào để xác định rõ một tài sản sáng tạo thuộc về ai, được khai thác trong phạm vi nào, có giá trị ra sao và có thể chuyển giao quyền sử dụng như thế nào. Dữ liệu về quyền được chuẩn hóa, kết nối và cập nhật, chi phí giao dịch có thể được giảm xuống, đồng thời tạo điều kiện để các chủ thể chủ động hơn trong việc khai thác tài sản trí tuệ. Đây là bước chuyển từ tư duy chỉ bảo vệ quyền sang tư duy quản trị và phát triển giá trị của quyền.
Do đó, bên cạnh việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, cần tạo điều kiện để việc sử dụng hợp pháp tác phẩm trở nên thuận tiện hơn. Cơ sở dữ liệu về tác phẩm và chủ thể quyền cần từng bước được hoàn thiện; thông tin về phạm vi ủy quyền, phương thức cấp phép và nghĩa vụ trả tiền cần minh bạch; các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ.
Chỉ khi chủ thể quyền có công cụ theo dõi và bảo vệ tài sản của mình, quyền tác giả mới có thể thực sự phát huy đầy đủ giá trị kinh tế. Cùng với đó, cần tiếp tục nâng cao nhận thức xã hội về tôn trọng bản quyền. Trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ đây là yêu cầu của quá trình phát triển kinh tế số và công nghiệp văn hóa.
