Giảm chi phí thông quan từ nền tảng tuân thủ

Khi thời gian thông quan trở thành lợi thế cạnh tranh

Với doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu thường xuyên, giá trị của một thủ tục thuận lợi không dừng ở việc giảm số bước phải thực hiện. Thời gian hàng hóa nằm tại cửa khẩu, chi phí lưu kho, lưu bãi, nguồn nhân lực dành cho thủ tục và khả năng chủ động dòng tiền đều có thể tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, kinh doanh.

Đó cũng là những lợi ích đang được nhìn thấy khá rõ sau 15 năm triển khai Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên.

Từ 9 doanh nghiệp trong năm đầu triển khai, đến nay Việt Nam có 74 doanh nghiệp ưu tiên, hoạt động trong nhiều lĩnh vực xuất nhập khẩu chủ lực như điện tử, công nghệ cao, sản xuất công nghiệp, dệt may, nông nghiệp và thủy sản. Trong đó, 10 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, bán dẫn.

Quy mô của nhóm doanh nghiệp này cho thấy tác động của cơ chế ưu tiên không nhỏ. Giai đoạn 2022-2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của các doanh nghiệp ưu tiên liên tục đạt trên 230 tỷ USD/năm, tương đương khoảng 28-34% tổng kim ngạch cả nước. Năm 2025 đạt khoảng 256,63 tỷ USD; 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 164,52 tỷ USD, tương đương khoảng 30% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước.

Nhìn từ hoạt động thực tế của doanh nghiệp, những con số về thời gian và chi phí mới là phần dễ nhận thấy nhất.

Chia sẻ về hiệu quả của chế độ doanh nghiệp ưu tiên, ông Vũ Văn Thanh, Tổng Giám đốc Tôn Hoa Sen cho biết, khi được Cục Hải quan công nhận hoặc gia hạn chế độ ưu tiên, hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp nhận được nhiều thuận lợi.

“Thông qua việc hàng hóa được vào luồng xanh thì thời gian giải phóng hàng hóa rất nhanh. Qua đó, chúng tôi tiết kiệm được chi phí lưu kho, lưu bãi, chi phí nhân sự và các chi phí hành chính có liên quan”, ông Vũ Văn Thanh cho biết.

Hiệu quả không chỉ nằm ở tốc độ giải phóng hàng. Theo ông Thanh, doanh nghiệp còn được nộp thuế đối với các tờ khai trong tháng chậm nhất vào ngày 10 của tháng kế tiếp; việc hoàn thuế được thực hiện theo phương thức hoàn trước, kiểm tra sau.

Với doanh nghiệp có quy mô xuất nhập khẩu lớn và tần suất giao dịch cao, những cơ chế này giúp giảm áp lực về thời gian xử lý thủ tục và chi phí, đồng thời tạo thêm sự chủ động trong tổ chức sản xuất, kinh doanh và dòng tiền. Theo ông Vũ Văn Thanh, kết quả cuối cùng là góp phần tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như hàng hóa Việt Nam trên thị trường thế giới.

Góc nhìn từ một doanh nghiệp vừa được công nhận ưu tiên cũng cho thấy những lợi ích tương tự.

Đại diện Công ty TNHH Hana Micron Vina, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đóng gói và kiểm thử chip bán dẫn cho biết chế độ ưu tiên mang lại những lợi ích thiết thực thông qua quy trình thông quan thuận lợi hơn, tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động và củng cố uy tín của công ty đối với khách hàng, đối tác.

Để đi đến kết quả đó, doanh nghiệp cho biết đã xây dựng và duy trì hệ thống quản lý chặt chẽ, minh bạch, kiểm soát rủi ro trong quá trình xuất nhập khẩu. Việc được công nhận doanh nghiệp ưu tiên vì thế được Hana Micron Vina nhìn nhận vừa là kết quả của quá trình duy trì tuân thủ pháp luật, vừa là sự ghi nhận của cơ quan Hải quan đối với năng lực quản lý của doanh nghiệp.

Có thể thấy giá trị của chế độ ưu tiên có thể chuyển hóa thành những yếu tố rất cụ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, từ thời gian, chi phí đến khả năng chủ động trong chuỗi cung ứng.

Theo Cục Hải quan, doanh nghiệp ưu tiên được hưởng các biện pháp tạo thuận lợi về thủ tục hải quan, kiểm tra, quản lý thuế, kiểm tra sau thông quan và những thuận lợi theo các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên (MRA), qua đó góp phần giảm thời gian, chi phí và tăng tính chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Điểm quan trọng là những thuận lợi này không được thiết kế tách rời yêu cầu quản lý. Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên được triển khai trên nguyên tắc tạo thuận lợi nhiều hơn cho doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao, qua đó cho phép cơ quan Hải quan tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực, đối tượng có rủi ro cao hơn.

Theo cơ quan quản lý, đây chính là dư địa để thay đổi cách sử dụng nguồn lực: thay vì kiểm soát đồng đều, cơ quan quản lý phân loại theo mức độ tuân thủ và rủi ro.

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng, trên nền tảng dữ liệu tích lũy trong 15 năm, việc đánh giá, công nhận và gia hạn chế độ ưu tiên đang được tối ưu hóa dựa trên kết nối dữ liệu tự động, giảm sự can thiệp thủ công, giúp quá trình xét duyệt minh bạch, nhanh chóng và chính xác hơn.

Cùng với đó là định hướng chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tạo hành lang thuận lợi hơn cho hàng hóa của doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao lưu thông qua biên giới.

Ưu tiên không tách rời trách nhiệm tuân thủ

Được giảm bớt một số khâu kiểm tra không có nghĩa yêu cầu đối với doanh nghiệp thấp hơn. Ngược lại, khi cơ quan Hải quan dành mức độ tin cậy cao hơn cho doanh nghiệp, khả năng tự kiểm soát và duy trì tuân thủ trở thành điều kiện quan trọng để cơ chế đó vận hành.

Theo Cục Hải quan, doanh nghiệp phải duy trì mức độ tuân thủ pháp luật hải quan, có hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả và bảo đảm các điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên trong suốt quá trình hoạt động; đồng thời hợp tác với cơ quan Hải quan trong kiểm tra, giám sát và quản lý rủi ro.

Thực tế quản lý cho thấy việc được công nhận không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên được duy trì chế độ ưu tiên lâu dài. Riêng năm 2025, cơ quan Hải quan đã tạm đình chỉ chế độ ưu tiên đối với 4 doanh nghiệp và đình chỉ, chấm dứt chế độ ưu tiên đối với 3 doanh nghiệp.

Theo Cục Hải quan, kết quả này thể hiện rõ quan điểm chế độ ưu tiên không phải là “đặc quyền vô thời hạn”; doanh nghiệp chỉ tiếp tục được hưởng ưu tiên khi duy trì thực chất các điều kiện và chuẩn mực tuân thủ.

Đại diện doanh nghiệp, ông Vũ Văn Thanh cũng nhìn nhận tuân thủ là điều kiện đi trước những lợi ích nhận được. Theo ông, để được hưởng chế độ ưu tiên, doanh nghiệp cần tuân thủ đúng và đầy đủ các quy định pháp luật về hải quan, xuất nhập khẩu và thuế, đồng thời đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Đại diện Công ty TNHH Hana Micron Vina cũng nhấn mạnh việc được công nhận doanh nghiệp ưu tiên không chỉ đem lại thuận lợi mà còn đi cùng trách nhiệm lớn. Doanh nghiệp phải tiếp tục duy trì và nâng cao mức độ tuân thủ, kiểm soát rủi ro và không ngừng cải tiến hệ thống.

Như vậy, có thể thấy quan hệ giữa “ưu tiên” và “tuân thủ” vận hành theo hai chiều. Doanh nghiệp tuân thủ tốt được giảm bớt thời gian và chi phí thực hiện thủ tục; đổi lại, chính doanh nghiệp phải duy trì năng lực tự kiểm soát đủ mạnh để mức độ tin cậy đó được giữ vững.

Giá trị của cơ chế này còn có thể mở rộng khi doanh nghiệp bước ra thị trường quốc tế.

Theo ông Vũ Văn Thanh, ngoài giảm thời gian, chi phí và thủ tục trong xuất khẩu, việc được công nhận doanh nghiệp ưu tiên còn có ý nghĩa đối với hoạt động thương mại quốc tế. Khi Việt Nam thiết lập các cơ chế công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên, vị thế doanh nghiệp ưu tiên có thể góp phần nâng cao uy tín của doanh nghiệp với đối tác và cơ quan hải quan các nước.

Phó Cục trưởng Trần Đức Hùng kỳ vọng các doanh nghiệp FDI được công nhận ưu tiên tiếp tục tiên phong trong chuyển giao công nghệ, tối ưu hóa chuỗi cung ứng toàn cầu và dẫn dắt doanh nghiệp vệ tinh trong nước tham gia sâu hơn vào mạng lưới giá trị.

Đây cũng là điểm cho thấy dư địa của Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên sau 15 năm không chỉ nằm ở việc mở rộng số lượng doanh nghiệp được công nhận. Khi trong 74 doanh nghiệp ưu tiên hiện nay đã có 10 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, bán dẫn, yêu cầu đặt ra còn là làm thế nào để thuận lợi về thủ tục hỗ trợ tốt hơn cho những chuỗi sản xuất có giá trị cao và khả năng liên kết lớn.

Trong giai đoạn tới, Hải quan Việt Nam định hướng phát triển chương trình theo chiều sâu, gắn tạo thuận lợi với quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro, chuyển đổi số và an ninh chuỗi cung ứng; đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp có năng lực quản trị và tuân thủ tốt tham gia chương trình.

Sau 15 năm, vì thế, bài toán không đơn thuần là tăng thêm số doanh nghiệp ưu tiên. Giá trị lớn hơn nằm ở việc tạo ra một cơ chế trong đó tuân thủ tốt được chuyển hóa thành thời gian, chi phí và khả năng cạnh tranh cho doanh nghiệp; còn những thuận lợi được trao lại tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn cho quản trị, kiểm soát rủi ro và minh bạch.

Khi cơ chế công nhận lẫn nhau tiếp tục được mở rộng, lợi ích đó còn có thể đi theo hàng hóa Việt Nam ra ngoài biên giới, từ thuận lợi tại cửa khẩu trở thành một yếu tố hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và thị trường quốc tế.