Buổi tọa đàm "Đọc Hồ Anh Thái qua Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân" do Nhã Nam tổ chức, nhân dịp cuốn sách chính thức được phát hành tới bạn đọc.
Tọa đàm có sự tham gia của nhà thơ Hữu Việt, nguyên Trưởng Ban Văn hóa – Văn nghệ Báo Nhân Dân, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam khóa X (2020-2025), Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Giám đốc Bảo tàng Văn học Việt Nam; nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch, Chủ tịch Hội đồng Biên tập Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội; cùng đông đảo các văn nghệ sĩ, độc giả yêu mến nhà văn Hồ Anh Thái.
Những mạch truyện lồng vào nhau
Tiểu thuyết “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân” mở đầu bằng việc một người đàn ông liên tục lỡ chuyến bay lúc 0 giờ 15 phút, để rồi anh ta tình cờ trở thành người đọc của một bản thảo tiểu thuyết được bỏ lại trong sảnh lễ tân. Và càng đọc, người đàn ông càng bị cuốn vào một mê cung kỳ lạ mà đỉnh điểm là phát hiện: chính mình có thể là tác giả của bản thảo ấy.
Cuốn tiểu thuyết được xây dựng theo cấu trúc siêu hư cấu (metafiction), truyện lồng trong truyện. Mạch truyện thứ nhất xoay quanh người đàn ông trong không gian sân bay, với những chi tiết tưởng chừng vụn vặt như hành lý quá cân, tranh cãi với nhân viên hàng không, hay sự nhầm lẫn về giờ giấc, được tác giả khai thác đầy hài hước. Không gian sân bay hiện lên như một “kho chuyện” sống động, nơi hội tụ đủ kiểu người, đủ tình huống, đủ những va chạm văn hóa và tâm lý. Nhưng đằng sau sự hài hước ấy là một cảm giác bất ổn: nhân vật dường như mắc kẹt trong một “vòng lặp thời gian”, liên tục trượt khỏi điểm hẹn với hiện tại.
Mạch truyện thứ hai – bản thảo mà nhân vật đọc được – lại mở ra một không gian hoàn toàn khác: lịch sử Việt Nam từ năm 1949 đến những năm đầu thế kỷ XXI, qua số phận của ba thế hệ phụ nữ trong một gia đình. Câu chuyện bắt đầu với “nàng” - một tiểu thư Hà Nội lưu lạc gia đình trong kháng chiến, đến khi trở về thành phố thì sa vào những tình huống oái oăm, bị lạm dụng và chịu tổn thương cả về thể xác lẫn tinh thần. Chính ở đây, ngòi bút lão luyện của nhà văn đã tạo nên một hình tượng vô cùng sống động: nàng, từ một tiểu thư liễu yếu đào tơ, trong khúc quanh của lịch sử, đã khôn khéo trở thành một me Tây đáo để, sắc sảo và thành đạt.
Thế hệ thứ hai – con gái của “nàng” – lớn lên trong bối cảnh chiến tranh chống Mỹ, mang trong mình những rung động tình cảm trong trẻo với một anh “lính năm đồng”. Qua câu chuyện của cô, nhà văn Hồ Anh Thái đã khắc họa rất thành công những cảm xúc riêng tư của con người cá nhân trong thời kỳ nhiều biến loạn.
Đến thế hệ thứ ba, tác phẩm dịch chuyển không gian sang Mỹ với câu chuyện về người cháu gái. Ở đây những vấn đề về căn cước, về sự nhầm lẫn sắc tộc và nỗ lực khẳng định bản thân trở nên nổi bật. Cuốn tiểu thuyết kết thúc bằng cuộc gặp gỡ giữa hai thế hệ, nhưng thay vì sự hòa giải trọn vẹn, đó lại là dư âm của những chua chát, đứt gãy. Nhìn lại chặng đường dài dằng dặc ấy, có thể thấy số phận éo le, nhưng cũng đồng thời cả sức sống đặc biệt, của con người Việt Nam trong những thời điểm đất nước diễn ra cuộc chuyển mình lớn lao.
Những tầng lớp ý nghĩa trong từng trang sách
Cuốn tiểu thuyết mang phong cách ưa giễu nhại, giàu chất trí tuệ, và đặc biệt nhạy bén với những nghịch lý của đời sống quen thuộc của nhà văn Hồ Anh Thái. Ở “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân”, vốn được ông dành nhiều năm để nghiền ngẫm, ông đã đưa độc giả đến với một tầng lớp ý nghĩa khác nằm sâu bên trong tiểu thuyết. Đó là bức tranh lớn lao về lịch sử đất nước, về những cuộc chiến tranh, những náo động của thời cuộc xuyên suốt gần một thế kỷ, và cả ở đó những phận người, những éo le, bi kịch và yêu thương khôn nguôi.
Theo nhà thơ Hữu Việt, điểm đặc biệt trong văn chương của Hồ Anh Thái là khả năng tạo ra nhiều tầng nghĩa. "Tác giả kể những câu chuyện tưởng như đời thường, nhưng phía sau là những lớp ý nghĩa sâu sắc. Đặc biệt, Hồ Anh Thái mở ra khả năng để người đọc không chỉ tiếp nhận mà còn trở thành người đồng sáng tạo với tác phẩm".
Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ cho rằng, cuốn sách này "nói" được rất nhiều về nhà văn Hồ Anh Thái, cách ông đưa vào đó một thế giới trọn vẹn, đầy hiện thực mà chỉ có người lao động sáng tạo thật sự nghiêm túc mới đạt được. Theo chị, một nhà văn tài có trí tuệ khi viết, đọc ban đầu thấy hấp dẫn nhưng đọc lần 2, lần 3... càng thấy những giá trị khác trong tác phẩm ấy. Đó là điều có thể thấy được ở cuốn sách này.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch cho rằng, điểm hay của cuốn sách là qua câu chuyện của nhân vật, có thể kể về những biến động của lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới, của những cuộc chiến tranh đã đi qua. Điểm đặc biệt của tiểu thuyết là tất cả nhân vật trong cuốn sách hầu như không có tên, nhiều nhân vật biến mất, như một ẩn dụ.
"Cái hay của cuốn sách này là đều nhìn những biến đổi của đời sống với một nỗi buồn mênh mông, sự suy tư về đất nước, về đời sống đạt đến độ sâu sắc. Tuy nhiên, cách nhìn nhận, cách viết cho thấy sự cân bằng chứ không phải thả theo cảm xúc. Bởi thế, cuốn sách đáng để trân trọng, đọc nhiều lần, đọc đi đọc lại", Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch phân tích.
Ông cho rằng cuốn tiểu thuyết là "sự kết tinh của nhiều năm sáng tạo", đạt đến sự cân bằng giữa kỹ thuật và tư tưởng, giữa hình thức và nội dung. Đặc biệt, việc nhìn lịch sử qua số phận con người, nhất là ba thế hệ phụ nữ, đã mang lại một góc nhìn vừa nhân văn vừa mới mẻ.
Nhà văn Hồ Anh Thái là tên tuổi quen thuộc với bạn đọc trong nước. Ông từng giữ chức chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội hai nhiệm kỳ (2000-2010), và là nhà ngoại giao chuyên nghiệp, từng đi nhiều nơi và được bổ nhiệm làm việc ở Đại sứ quán Việt Nam tại một số nước. Ngoài ra, ông cũng là nhà nghiên cứu văn hóa phương Đông, thỉnh giảng ở Đại học Washington và một số đại học nước ngoài.
Nhà văn Hồ Anh Thái đã xuất bản hơn 50 cuốn sách thuộc nhiều thể loại. Sách của ông cũng đã được dịch và xuất bản ở nhiều nước.
