Cùng với đó, bài toán quy hoạch khu vực xử lý bùn thải nhằm bảo đảm giải quyết căn cơ nguồn thải, tuân thủ quy định bảo vệ môi trường cần được thành phố quan tâm tháo gỡ.
Hàng chục triệu mét khối bùn thải về đâu?
Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh (Ban Hạ tầng), giai đoạn 2026-2030, ban đang được giao làm chủ đầu tư 55 dự án thuộc lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật, môi trường và thủy lợi với tổng khối lượng bùn, đất phát sinh từ các công tác thi công, nạo vét khoảng 17,2 triệu m³ (trong đó bùn thải khoảng 8,4 triệu m³). Trong số đó, có bốn dự án trọng điểm với quy mô lớn đang được ban khẩn trương triển khai, tuy nhiên vẫn chưa có nơi đổ và xử lý bùn thải nên tác động đến tiến độ hoàn thành công trình. Điển hình như dự án cải tạo tuyến kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên với khối lượng nạo vét khoảng hơn 4 triệu m³, là dự án có lượng bùn thải nhiều nhất thành phố đang gặp vướng mắc do chưa bố trí được các bãi đổ. Bùn thải cũng là chất thải phát sinh từ quá trình xử lý nước thải, từ công trình chứa nhiều kim loại nặng ảnh hưởng môi trường và sức khỏe con người. Chính vì thế, các chủ nguồn thải phải thực hiện nghiêm túc việc xử lý.
Ông Võ Viết Cường, Phó Trưởng ban Quản lý dự án cải tạo tuyến kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên cho biết: Dự kiến các hạng mục thi công chỉnh trang hạ tầng và tuyến kè của dự án sẽ hoàn thành trong năm nay. Tuy nhiên, việc nạo vét lòng kênh để xử lý ô nhiễm môi trường lẽ ra phải thực hiện đồng thời, nhưng hiện không có bãi đổ vật liệu bùn nạo vét nên chưa thể xúc tiến.
Đại diện nhà thầu thi công gói thầu Xây lắp 10 (từ cầu Trường Đai đến sông Sài Gòn) thuộc dự án cũng phản ánh, bên cạnh hạng mục làm kè và đường giao thông, gói xây lắp này còn đảm nhận công tác nạo vét lòng sông với khối lượng dự kiến khoảng 1,7 triệu m³ (chiếm 50% khối lượng bùn thải toàn dự án). Khối lượng này không nhỏ, nhà thầu đã lên phương án tính toán thực hiện song do vướng mắc về thủ tục pháp lý bãi đổ thải liên quan đánh giá tác động môi trường. “Hiện tại, nhà thầu buộc phải đổ tạm bùn thải phục vụ cho phần đất đào nền đường về các bãi đỗ gần đó do địa phương quản lý. Công tác nạo vét cũng là điều kiện bắt buộc phải hoàn thành sau này để bảo đảm mục tiêu thông thuyền cho toàn dự án”, ông Nguyễn Văn Cường, Giám sát trưởng gói thầu cho biết.
Cũng qua tính toán, dự án nạo vét, cải tạo môi trường rạch Xuyên Tâm (từ kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè đến sông Vàm Thuật) phát sinh hơn 640.000 m³ bùn thải cần thu gom và xử lý. Hiện tiến độ dự án này đang trong giai đoạn thi công nước rút nên Ban Quản lý dự án ưu tiên xử lý bùn thải song song thi công chỉnh trang giao thông hạ tầng. Trước mắt, đã nạo vét 8.000 m³ bùn chuyển về Công ty Môi trường xanh Việt Nam xử lý theo hình thức dịch vụ (khoảng 1,3 triệu đồng/tấn). Đại diện Ban Quản lý dự án cho biết, không chỉ bùn thải phát sinh khối lượng lớn mà khối lượng xà bần (đất đá, bê-tông) do giải phóng mặt bằng đẩy ra với khối lượng khoảng 50.000 m³ cũng chưa biết xử lý như thế nào. Tương tự, một số dự án do Ban Hạ tầng làm chủ đầu tư, thi công xây dựng phát sinh lớn bùn thải nhưng gặp bế tắc về bãi đổ và xử lý bùn thải như dự án nạo vét trục thoát nước rạch Xóm Củi phát sinh 350.000 m³; dự án nạo vét, cải tạo bờ Bắc kênh Đôi trên địa bàn Quận 8 cũ với 260.000 m³ bùn thải.
Cần xúc tiến xây dựng trung tâm xử lý bùn thải
Ghi nhận trên thực tế, Thành phố Hồ Chí Minh hiện chưa có nhà máy xử lý bùn thải do thành phố đầu tư để tiếp nhận nguồn thải, nhất là bùn thải ô nhiễm phát sinh từ các công trình nạo vét kênh rạch, thi công hạ tầng. Trong khi, lượng bùn thải hiện nay chủ yếu được các công ty tư nhân xử lý thông qua hình thức dịch vụ. Do đó đã phát sinh chi phí đối với các dự án sử dụng nguồn vốn ngân sách, chưa kể đơn vị thi công phải tốn chi phí và thời gian vận chuyển bùn thải từ công trình đến khu vực xử lý. Bên cạnh đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các sở, ngành chức năng cũng chậm giải quyết các hồ sơ đề nghị chấp thuận địa điểm tiếp nhận vật chất (bùn thải) nạo vét của ban quản lý dự án đã làm cho công tác xử lý rất chậm, nhất là gây lúng túng cho các nhà thầu thi công.
Ban Hạ tầng tính toán, việc thực hiện nạo vét và đổ thải của dự án Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên, cộng với việc phát sinh chi phí xử lý rác và bùn thải dự kiến sẽ tiêu tốn của ngân sách nhà nước khoảng 300 tỷ đồng, chiếm một khoản không nhỏ trong nguồn kinh phí thực hiện dự án. Do đó, thành phố cần sớm thúc đẩy đầu tư các dự án xây dựng nhà máy hoặc trung tâm xử lý bùn thải, nhất là trong giai đoạn đang đẩy mạnh quá trình chỉnh trang đô thị, ưu tiên cho các dự án chỉnh trang nhà ở trên và ven kênh rạch, cải thiện môi trường.
Ông Văn Phú Thái, Phó Giám đốc Ban Hạ tầng cho biết: Trước nhu cầu cấp bách về xử lý bùn thải, ban đã xin thành phố chủ trương đầu tư dự án xây dựng trung tâm xử lý bùn thải cho các nhà máy xử lý nước thải khu vực Thủ Đức và lân cận cũng như bùn thải phát sinh từ các công trình. Công trình dự kiến đặt trong khuôn viên Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc-Thị Nghè tại phường Cát Lái. Giai đoạn đầu, trung tâm dự kiến xử lý khoảng 95 tấn bùn/ngày, chủ yếu từ Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc-Thị Nghè và các trạm xử lý nước thải lân cận. Trong giai đoạn tiếp theo, khi các nhà máy Suối Nhum, Bắc Sài Gòn 1 và Bắc Sài Gòn 2 (khu vực quận Thủ Đức và Quận 9 trước đây) đi vào hoạt động, công suất có thể nâng lên khoảng 170 tấn/ngày. Theo ông Thái, việc xử lý bùn thải tại chỗ có thể tránh khoản chi vận chuyển và xử lý bùn từ Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc-Thị Nghè đến Đa Phước khoảng 174 triệu đồng/ngày. Ngoài ra, hiện chi phí xử lý bùn thải mà các dự án của thành phố phải trả cho đơn vị dịch vụ cũng rất lớn. Do đó, nếu được thành phố xem xét xúc tiến đầu tư xây dựng công trình trong giai đoạn từ nay đến năm 2030 sẽ vừa hình thành địa điểm xử lý bùn thải tập trung, vừa hạn chế áp lực giao thông và nguy cơ phát tán ô nhiễm bùn thải trên đường vận chuyển.
