FTZ phải là nơi thử nghiệm quản trị mới

Trao đổi ý kiến với Báo Nhân Dân, ông Tạ Minh Vang, Ủy viên Hội đồng tư vấn Khoa học và Công nghệ thành phố Hải Phòng, Chủ tịch Công ty cổ phần Công nghệ CEH, cho rằng để FTZ tạo được khác biệt, điều cần thay đổi không chỉ là chính sách ưu đãi.

Phóng viên: Việt Nam đã có khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế và nhiều cơ chế ưu đãi đầu tư. Vậy theo ông, FTZ có điểm khác biệt nào?

Ông Tạ Minh Vang: Nếu chỉ tập hợp cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, kho bãi, trung tâm logistics trong một không gian rồi áp dụng thêm ưu đãi về thuế, hải quan hay đầu tư, chúng ta mới tạo được phần “xác” của FTZ. Để mô hình này thật sự vận hành, cần kết nối chính sách, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và dòng hàng thành một hệ thống thông suốt, tiến tới nguyên tắc một lần khai báo, nhiều lần sử dụng; một đầu mối tiếp nhận, nhiều cơ quan phối hợp xử lý.

Nếu chỉ tập hợp cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, kho bãi, trung tâm logistics trong một không gian rồi áp dụng thêm ưu đãi về thuế, hải quan hay đầu tư, chúng ta mới tạo được phần “xác” của FTZ.

Ông Tạ Minh Vang

Điều nhà đầu tư quan tâm không chỉ là mức độ ưu đãi, mà còn là chính sách có ổn định không, thời gian xử lý thủ tục có thể dự báo được không, hàng hóa luân chuyển nhanh đến đâu và khả năng kết nối với chuỗi cung ứng quốc tế như thế nào. Những yếu tố đó trực tiếp quyết định thời gian, chi phí và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Phóng viên: Theo ông, phương thức quản lý FTZ cần thay đổi như thế nào để tạo ra lợi thế thực chất cho doanh nghiệp?

Ông Tạ Minh Vang: Với FTZ, phương thức quản lý nên được xác lập ngay từ đầu trên cơ sở dữ liệu và mức độ rủi ro. Những giao dịch ít rủi ro có thể được xử lý nhanh, nguồn lực quản lý tập trung vào các trường hợp bất thường. Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý.

Qua quá trình triển khai cơ sở dữ liệu hàng hóa Smartlog tại Hải Phòng, chúng tôi nhận thấy vấn đề nằm ở khả năng hình thành hạ tầng dữ liệu dùng chung, kết nối các khâu trong quá trình lưu chuyển hàng hóa, phục vụ cả doanh nghiệp và quản lý nhà nước. Hạ tầng số cần được thiết kế đồng thời với hạ tầng vật lý ngay từ khi hình thành.

Các hệ thống phải có khả năng kết nối theo tiêu chuẩn chung, dữ liệu được chia sẻ và sử dụng đúng thẩm quyền. Trên nền tảng đó, mỗi lô hàng có thể hình thành một hồ sơ số xuyên suốt; các chính sách và điều kiện quản lý cũng có thể được chuyển thành những “quy tắc thể chế số”, giúp xác định lô hàng thuộc diện miễn thuế, cần kiểm tra, được lưu thông nội khu, tái xuất hay phải thực hiện nghĩa vụ khi đưa vào nội địa...

Phóng viên: Ông có thể cho biết, cần phân cấp, phân quyền như thế nào để đầu mối quản lý FTZ thật sự có khả năng xử lý và chịu trách nhiệm về kết quả?

Ông Tạ Minh Vang: “Một cửa” sẽ không còn nhiều ý nghĩa nếu đầu mối quản lý FTZ chỉ tiếp nhận hồ sơ rồi chuyển sang các cơ quan khác xử lý. Đầu mối này cần được trao đủ thẩm quyền để điều phối, xử lý hoặc quyết định những vấn đề thuộc phạm vi được phân cấp.

Điều quan trọng là phân định rõ việc gì thuộc thẩm quyền quốc gia, việc gì địa phương được chủ động quyết định. Trung ương giữ những vấn đề cần bảo đảm tính thống nhất; địa phương được trao quyền xử lý những vấn đề gắn trực tiếp với hoạt động của FTZ và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Phân cấp chỉ thật sự có ý nghĩa khi quyền quyết định đi cùng trách nhiệm, thay vì giao thêm việc nhưng vướng mắc vẫn phải xin ý kiến qua nhiều cấp.

Phóng viên: Các FTZ đầu tiên của Việt Nam đang được hình thành trên cơ sở những cơ chế, chính sách đặc thù dành cho từng địa phương. Theo ông, đã đến lúc cần một khung thể chế chung cho FTZ ở cấp quốc gia hay chưa?

Ông Tạ Minh Vang: Số lượng FTZ càng tăng, những khác biệt về quy trình, tiêu chuẩn giữa các địa phương càng có nguy cơ cản trở liên thông và làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp. Vì vậy, Việt Nam cần sớm xây dựng khung thể chế chung cho mô hình này, xác lập những nguyên tắc, tiêu chuẩn có tính quốc gia về hải quan, thuế, đầu tư, điều kiện tham gia, giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử, kết nối, chia sẻ và bảo mật dữ liệu.

Tuy nhiên, một khung chung không có nghĩa các FTZ phải giống nhau. Mỗi địa phương vẫn cần có dư địa để lựa chọn mô hình và chính sách phát triển phù hợp. Với những mô hình, nghiệp vụ mới mà pháp luật chưa quy định, có thể áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Yêu cầu đặt ra là vừa bảo đảm tính thống nhất và khả năng liên thông của hệ thống FTZ quốc gia, vừa dành không gian để từng FTZ thử nghiệm và phát huy lợi thế riêng.

Phóng viên: Mỗi FTZ có vị trí địa kinh tế, hạ tầng và dòng hàng khác nhau. Như vậy có cần xác lập sự phân vai ngay từ bài toán tổng thể cấp quốc gia?

Ông Tạ Minh Vang: Sự phân vai là cần thiết, bởi nếu các địa phương cùng nhắm tới một nhóm nhà đầu tư, một dòng hàng và cạnh tranh chủ yếu bằng ưu đãi, lợi thế của từng FTZ sẽ khó cộng hưởng thành lợi thế chung của quốc gia. Việc định vị từng FTZ cần dựa trên những điều kiện thực tế. Trên cơ sở đó, Hải Phòng có thể phát huy vai trò cửa ngõ hàng hải, công nghiệp và logistics của miền bắc, kết nối Trung Quốc và Đông Bắc Á; Đà Nẵng là đầu mối miền trung gắn với sân bay, cảng biển, du lịch và hành lang kinh tế Đông-Tây; khu vực Thành phố Hồ Chí Minh phát triển trung chuyển quốc tế, logistics giá trị cao, thương mại và tài chính; Đồng Nai khai thác lợi thế Sân bay Long Thành, công nghiệp và logistics hàng không…

Phân vai nhưng không chia cắt. Các FTZ cần sử dụng tiêu chuẩn dữ liệu chung và có khả năng trao đổi thông tin về hàng hóa, năng lực kho bãi, lịch tàu, vận tải đa phương thức và dịch vụ hỗ trợ. Khi đó, hàng hóa và nhà đầu tư có thể lựa chọn chuỗi dịch vụ tối ưu giữa nhiều địa phương. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra các FTZ riêng lẻ, mà hình thành một hệ sinh thái FTZ quốc gia, trong đó mỗi khu có lợi thế chủ đạo, bổ trợ cho nhau và cùng nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam.

Phóng viên: Một mô hình mới liên quan đồng thời đến thể chế, quản trị và công nghệ khó có thể hoàn thiện ngay từ đầu. Theo quan điểm của ông, nên triển khai thế nào để vừa đi nhanh, vừa kiểm soát được rủi ro?

Mỗi địa phương có một bài toán phát triển khác nhau. Điều cần tìm là một phương thức tổ chức FTZ phù hợp với Việt Nam, đủ linh hoạt để phát huy lợi thế từng địa phương nhưng vẫn vận hành trong một kiến trúc chung của quốc gia.

Ông Tạ Minh Vang

Ông Tạ Minh Vang: Không nhất thiết phải chờ toàn bộ FTZ hoàn thiện mới bắt đầu. Nên thí điểm ở quy mô vừa đủ nhưng trên một chuỗi nghiệp vụ hoàn chỉnh, sử dụng dữ liệu thật và có các chỉ số đo lường cụ thể. Có thể lựa chọn một dòng hàng, một quy trình và những chủ thể đủ điều kiện, kết nối xuyên suốt giữa cảng, hải quan, vận tải, kho bãi và FTZ; sau đó đo bằng thời gian giải phóng hàng, số lần doanh nghiệp phải khai báo, chi phí logistics và mức độ tuân thủ. Khi mô hình vận hành ổn định, tiêu chuẩn dữ liệu và quy trình mới được mở rộng sang các cảng, kho ngoại quan và doanh nghiệp khác đáp ứng tiêu chí công khai.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy điều đáng học là phương pháp chứ không phải sao chép một mô hình cụ thể. Ở Thượng Hải (Trung Quốc) chẳng hạn, cải cách thể chế đi cùng nền tảng số và tổ chức lại dòng hàng; cơ chế một cửa cho phép doanh nghiệp khai báo một lần, nhận kết quả tập trung và sử dụng lại dữ liệu. Việt Nam có thể học cách thí điểm nhanh, quản lý bằng dữ liệu và mở rộng dựa trên kết quả, nhưng không thể bê nguyên chính sách hay nền tảng của nước khác về áp dụng.

Mỗi địa phương có một bài toán phát triển khác nhau. Điều cần tìm là một phương thức tổ chức FTZ phù hợp với Việt Nam, đủ linh hoạt để phát huy lợi thế từng địa phương nhưng vẫn vận hành trong một kiến trúc chung của quốc gia.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!