Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải phát triển mạnh mẽ hệ thống đường sắt đô thị hiện đại, đồng bộ, giữ vai trò trụ cột trong hệ thống vận tải hành khách công cộng của thành phố.
Theo kế hoạch phát triển hệ thống giao thông công cộng của Thành phố Hồ Chí Minh, đến năm 2030, vận tải hành khách công cộng bằng đường sắt đô thị (metro) đảm nhận 20-30%, đến năm 2035 đạt 35-50%, đến năm 2045 đạt 50-60% nhu cầu đi lại của người dân. Vì vậy, việc đẩy nhanh đầu tư hệ thống metro không chỉ là nhiệm vụ giao thông, mà là giải pháp chiến lược để tái cấu trúc không gian đô thị, kinh tế và môi trường sống của thành phố. Về quy hoạch, từ nay đến năm 2035, thành phố đầu tư 28 tuyến metro với chiều dài khoảng 1.024 km. Trong đó, Thành phố Hồ Chí Minh có 13 tuyến, dài khoảng 582 km (bao gồm tuyến đường sắt quốc gia Thủ Thiêm-Long Thành chuyển thành loại hình đường sắt đô thị); khu vực Bình Dương trước đây với 12 tuyến, dài khoảng 305 km; khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu trước đây có ba tuyến, dài khoảng 125 km. Đáng chú ý, trong định hướng phát triển vùng đô thị mở rộng, thành phố nghiên cứu tuyến metro Thủ Thiêm-Long Thành, kết nối trung tâm mới Thủ Thiêm với Cảng hàng không quốc tế Long Thành. Tuyến này không chỉ phục vụ vận tải hành khách mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong việc hình thành hành lang phát triển kinh tế-dịch vụ-logistics liên vùng giữa Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai. Các tuyến metro này sẽ đóng vai trò trục “xương sống”, hình thành hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn, giảm áp lực cho hệ thống đường bộ đang quá tải. Đặc biệt, nhiều nhà đầu tư đã đề xuất tham gia các dự án metro theo hình thức PPP (đối tác công-tư). Một số tuyến đang được nghiên cứu, gồm metro số 2, 3, 4, 5 và tuyến đường sắt Thủ Thiêm-Long Thành.
Mở đầu cho giai đoạn 2025-2030, mới đây, thành phố đã chính thức khởi công xây dựng tuyến metro số 2 (Bến Thành-Tham Lương) có tổng chiều dài khoảng 11,3 km, trong đó đoạn ngầm dài 9,3 km, đoạn trên cao dài 2 km, bao gồm 10 ga ngầm, một ga trên cao và một khu depot. Dự án sử dụng nguồn vốn ngân sách thành phố, được đánh giá có ý nghĩa chiến lược trong việc hình thành mạng lưới đường sắt đô thị thành phố, từng bước định hình các không gian phát triển đô thị-kinh tế đa trung tâm.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Bùi Xuân Cường nhấn mạnh: Tuyến metro số 2 khi hoàn thành sẽ trở thành bộ phận quan trọng trong hệ thống hạ tầng hiện đại của thành phố, tạo trục giao thông công cộng liên thông giữa Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất và Cảng hàng không quốc tế Long Thành. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng sống của nhân dân, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội và khẳng định vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới. Việc khởi công tuyến metro số 2 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, cũng là dự án đầu tiên của thành phố được triển khai theo các cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt về phát triển đường sắt đô thị, khẳng định chủ trương đúng đắn về sự phân cấp, phân quyền mạnh mẽ của Trung ương, Quốc hội và Chính phủ, trao cho thành phố quyền chủ động cao, gắn với trách nhiệm rõ ràng của chính quyền thành phố trong tổ chức thực hiện. Thành phố xác định, trước năm 2035 sẽ ưu tiên đầu tư 9 tuyến metro, gồm 7 tuyến đã được phê duyệt, kết nối trung tâm thành phố với các khu đô thị, khu công nghiệp và địa bàn Bình Dương cũ. Theo kế hoạch, các dự án sẽ hoàn thành báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế FEED giai đoạn 2026-2027, giải phóng mặt bằng giai đoạn 2027-2028 và triển khai xây dựng từ 2027-2035.
Đồng chí Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định: Thành phố Hồ Chí Minh có được cơ chế thực hiện đầu tư metro thông thoáng như hiện nay là nhờ các nghị quyết đặc thù của Trung ương. Với các cơ chế này, thành phố có thể chỉ định thầu thay vì tổ chức đấu thầu; đồng thời, chủ động áp dụng quy trình rút gọn đối với nhiều thủ tục liên quan đến đầu tư xây dựng, giúp tiết kiệm thời gian thực hiện dự án, tạo động lực cho nhà đầu tư tham gia. Do đó, thành phố phải quyết tâm hơn nữa để đầu tư xây dựng hệ thống metro, xem đây là giải pháp căn cơ để giải quyết bài toán ùn tắc giao thông trong dài hạn. Theo các chuyên gia đô thị, metro không thể phát huy hiệu quả nếu triển khai rời rạc từng tuyến. Thành phố cần xác định phát triển đồng thời nhiều tuyến trọng điểm, tạo mạng lưới kết nối sớm để hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng. Khi mạng lưới đạt quy mô tối thiểu, hiệu quả khai thác sẽ tăng theo cấp số nhân.
Đường sắt đô thị, nếu được thúc đẩy bằng tư duy đột phá và hành động nhất quán, sẽ không chỉ là phương tiện vận tải; đó còn là con đường góp phần để Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục giữ vai trò đầu tàu, dẫn dắt tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm phía nam và cả nước trong những thập niên tới.
