Cuộc xung đột Hamas - Israel bắt đầu từ 7/10/2023, kéo dài qua năm mới 2024 và không biết bao giờ mới chấm dứt, tiêu biểu cho một năm 2023 với những cuộc xung đột đẫm máu không có lối thoát, trước là ở Ukraine, sau là Trung Đông.
Nó là sự cộng dồn của vô số những sai lầm, vô số toan tính và quan trọng hơn cả, là vô số sự mất niềm tin giữa các bên tham gia xung đột.
Những tính toán sai lầm của Israel
Ngày 7/10, hàng ngàn quả tên lửa của Hamas cấp tập dội vào lãnh thổ Israel, đồng thời hàng ngàn tay súng của Hamas tràn vào từ nhiều hướng, đấu súng với các đơn vị phòng vệ biên giới của Israel đang trong tâm trạng hoang mang sửng sốt, bắt đi khoảng 240 con tin ở đủ mọi lứa tuổi. Hơn 1.200 người Israel, trong đó khoảng 1/4 là binh lính, đã bị thiệt mạng ngay trong vụ tấn công.
Trong nhiều năm trời, Israel đã phát triển một hệ thống phòng thủ đất nước dựa trên ưu thế vượt trội về công nghệ so với các tổ chức vũ trang chống đối, thậm chí với cả các quốc gia Arab chung quanh. Lực lượng phòng vệ Israel là một trong những quân đội tốt nhất trên thế giới với đủ các loại vũ khí công nghệ cao, máy bay chiến đấu tàng hình... Cộng với hệ thống tình báo cả về điện tử lẫn con người giám sát chặt chẽ các tổ chức quân sự đối nghịch khiến Israel luôn tự hào là có thể nắm bắt được mọi động thái của kẻ thù.
Chính sự vượt trội về mọi mặt đó đã khiến Israel chủ quan mà biểu hiện cụ thể nhất là một sĩ quan tình báo cấp cao của Israel coi những cảnh báo chi tiết về chiến dịch tấn công của Hamas sắp sửa diễn ra không khác gì một “kịch bản tưởng tượng”. Trong hai năm trời âm thầm chuẩn bị, Hamas đã ru ngủ Israel rằng họ đã mệt mỏi vì chiến tranh và hoàn toàn không có khả năng mở đòn tiến công, thậm chí chỉ ở quy mô nhỏ và vừa, chứ đừng nói đến một chiến dịch tấn công tổng lực như hôm 7/10/2023.
Trong vụ tấn công xuyên biên giới của Hamas, hàng rào biên giới “thông minh” của Israel cao 3 mét dài 40 dặm bao quanh dải Gaza với các cảm biến tinh vi cùng súng máy tự động dễ dàng bị xuyên thủng bởi các khối bộc phá và máy ủi để cho các tay súng Hamas xâm nhập vào Israel. Hệ thống Vòm Sắt dùng để đánh chặn tên lửa và pháo tầm ngắn bị quá tải bởi số lượng tên lửa mà Hamas phóng về phía Israel quá lớn, lại theo các loạt bắn liên tục khiến không kịp lắp các tên lửa đánh chặn sau loạt bắn đầu...
Toan tính của Hamas
Theo thông báo của phía Israel, đến đầu năm 2024, ít nhất 7.000 tay súng Hamas đã bị tiêu diệt trong các cuộc phản công mà Israel tiến hành kể từ ngày 7/10/2023. Đó chắc chắn không phải là con số cuối cùng về thiệt hại nhân mạng của lực lượng này, chưa kể các cơ sở vật chất kỹ thuật, kho tàng, hệ thống mê cung đường hầm được gọi là “tàu điện ngầm Gaza” bị phía Israel phát hiện và phá hủy với số lượng lớn.
Nhưng Hamas lại đạt được những mục tiêu chính trị cơ bản là tự đặt mình vào vị thế lực lượng đại diện cho người Palestine chống lại Israel, gạt bỏ vai trò của Phong trào giải phóng dân tộc Palestine (Fatah) sang bên lề. Bằng cuộc tấn công ngày 7/10, Hamas đã làm được một việc mà hầu khắp các nhóm vũ trang ở Trung Đông chưa bao giờ làm được, đó là gây thương vong nặng nề cho Israel, giáng một đòn choáng váng vào niềm tự hào bất khả chiến bại (trước các lực lượng thù địch trong khu vực) của quân đội nước này.
Trước khi mở cuộc tiến công ngày 7/10, các thành phần cốt cán của Hamas đã dịch chuyển sang các nước khác. Ngay cả khi các quan chức tình báo của Israel tuyên bố sẽ truy sát tất cả mọi thành viên chỉ huy Hamas dù họ ở đâu trên thế giới thì cũng khó có thể đạt được mục tiêu tiêu diệt hoàn toàn lãnh đạo Hamas. Với việc Hamas trong một thời gian dài đã tích hợp lực lượng quân sự này sâu vào đời sống dân sự ở Gaza, loại bỏ hoàn toàn Hamas khỏi dải Gaza cũng là điều gần như không thể.
Bằng việc tấn công Israel và kích động nước này trả đũa thảm khốc vào dải Gaza, Hamas cũng tạm thời thành công trong việc phá hoại quá trình thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Israel với Saudi Arabia đang ở giai đoạn đầu, đồng thời cảnh báo các quốc gia Arab khác đang manh nha có ý định tương tự.
Ai làm trung gian?
Như các quan chức Israel đã nhiều lần úp mở, cuộc trả đũa khốc liệt mà Israel nhằm vào Hamas sẽ không sớm kết thúc trong ngày một ngày hai. Những động thái của Israel trong những ngày đầu tiên của năm 2024, rút nhiều đơn vị từ dải Gaza về để đảo quân và dưỡng sức, cho thấy nước này đã chuẩn bị sẵn kịch bản cho một cuộc xung đột kéo dài.
Khi cuộc tấn công báo thù của Israel ở dải Gaza càng kéo dài, nguy cơ xung đột quân sự lan rộng trong khu vực cũng tăng lên một cách đáng kể. Lực lượng Hezbollah ở Lebanon đã tăng cường tập kích tên lửa vào các khu vực ở miền Bắc Israel trong khi Houthi ở Yemen đe dọa tuyến vận tải hàng hải quan trọng qua biển Đỏ nhằm mục tiêu “chia lửa” với Hamas ở Gaza. Những đòn phản công của Israel nhằm vào Hezbollah ở Lebanon cùng với việc hải quân Mỹ tiêu diệt một số xuồng của Houthi trên biển Đỏ càng làm tăng nguy cơ những cuộc đụng độ quân sự trực tiếp giữa Israel với Hezbollah, giữa Israel và Mỹ với Houthi.
Như vẫn thường thấy trong lịch sử các cuộc xung đột ở Trung Đông, người ta lại trông chờ vào vai trò của Liên hợp quốc, của các nước lớn trong việc đứng ra trung gian giữa các bên để giảm bớt căng thẳng, tìm giải pháp cho cuộc xung đột Hamas-Israel hiện nay.
Liên hợp quốc, trong các cuộc xung đột ở Trung Đông, dường như chỉ có đủ khả năng ra các nghị quyết để rồi thường xuyên bị phớt lờ, xa nhất cũng chỉ đạt được các thỏa thuận ngắn hạn để giải quyết một phần trợ giúp nhân đạo cho người dân ở dải Gaza.
Nước Nga, đang phải lo giải quyết các vấn đề phức tạp của chính mình trong cuộc xung đột kéo dài gần hai năm qua với Ukraine và vốn vẫn duy trì tiếp xúc với nhánh chính trị của Hamas ở Doha, Qatar, chỉ đủ khả năng dàn xếp các cuộc đàm phán để trao đổi con tin giữa hai bên.
Trung Quốc, nước đã đóng vai trò trung gian thành công để Iran và Saudi Arabia khôi phục quan hệ ngoại giao hồi tháng 3/2023, cũng chỉ có uy tín và nguồn lực hạn chế, khó có thể làm trung gian hóa giải xung đột giữa hai kẻ thù không đội trời chung Israel và Hamas.
Cuối cùng chỉ còn có Mỹ, quốc gia mà hồ sơ phủ quyết kể từ khi Liên hợp quốc được thành lập vào năm 1946 đến nay cho thấy có tới một nửa số lần phủ quyết tại Hội đồng bảo an Liên hợp quốc là về tình hình Trung Đông, đặc biệt ở vấn đề Palestine, mới có đủ khả năng ngăn ngừa một thảm họa nhân đạo đang hàng ngày trực chờ trên dải Gaza.
Những tiếng nói trong chính giới Mỹ, kể cả của Tổng thống J.Biden, về hành động “tự vệ vượt quá giới hạn” của Israel đang ngày càng gay gắt hơn. Mỹ không muốn xung đột lan rộng bởi đang phải lo đối phó với đối thủ cạnh tranh chiến lược chủ yếu là Trung Quốc, không muốn bị Hamas và Israel kéo vào một cuộc chiến và mắc kẹt trong đó.
Nhưng để có thể tạo ra bước đột phá, Mỹ cần có đòn bẩy hữu hiệu với cả hai bên. Với Israel, đó là khoản viện trợ quân sự 3,8 tỷ USD mỗi năm mà Mỹ cam kết bảo đảm; nhưng với Hamas mà Mỹ liệt vào nhóm các tổ chức khủng bố, Washington hầu như chưa có quân bài nào.
Điều đó có nghĩa đường đến hòa bình cho dải Gaza còn rất dài.
