Làn sóng di cư tràn lan
Ceuta nằm trên bờ biển Bắc Phi, được ngăn cách với đất liền Tây Ban Nha qua eo biển Gibraltar và là một trong hai thành phố biên giới đất liền duy nhất của châu Âu với châu Phi. Nơi đây từ lâu đã là điểm trung chuyển cho những người di cư tìm cách đến châu Âu. Những tháng hè là cao điểm của làn sóng di cư lớn đến Ceuta và thường được tổ chức thông qua mạng xã hội.
Đợt khủng hoảng mới nhất và có lẽ là lớn nhất xảy ra hôm 30/7. Để đến Ceuta, hàng chục nghìn người đã vượt qua quãng đường khoảng 5 km trên biển. Một số người bơi mất 4 tiếng, có người bơi mất 7,8 tiếng, gần 100 người đã chết đuối. Các nhân chứng mô tả cảnh tượng “rất choáng ngợp” khi hàng nghìn người mặc đồ bơi, người ướt sũng, lóp ngóp từ biển vào và nằm lăn trên bãi cát vì mệt sau chặng bơi dài. Hầu hết những người đến Ceuta đều là nam thanh niên, nhưng cũng có phụ nữ, trẻ em và thậm chí cả trẻ sơ sinh. Ước tính ít nhất 7 nghìn người vượt biên trái phép là trẻ vị thành niên.
Người nhập cư gần bằng dân số 85 nghìn dân của Ceuta đã gây quá tải cho thành phố. Họ có mặt ở mọi quảng trường và đường phố, chủ yếu là để tìm đồ ăn. Cảnh sát phải khuyên chủ cửa hàng đóng cửa để tránh sự cố vì lượng người đổ về quá đông. Người dân thì cố thủ trong nhà, không dám ra ngoài vì sợ hãi. “Tình trạng này lan rộng như cháy rừng trong vài giờ thông qua các mạng lưới mafia buôn bán người và tạo ra một làn sóng các vụ việc với đặc điểm và quy mô như chúng ta đã chứng kiến”, Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cho biết.
Ngày 29/7, tòa án Tây Ban Nha ra quyết định người nhập cư đến bằng đường biển không nhất thiết phải bị trả về ngay mà có thể được trì hoãn. Theo phán quyết, vì những người bơi đến Ceuta không vượt qua hàng rào biên giới vật lý, họ phải được xử lý theo các thủ tục pháp lý nghiêm ngặt hơn trước khi có thể bị trục xuất trở lại Morocco. Trước đó, đầu năm nay, Thủ tướng Pedro Sanchez đã mở rộng một chương trình cho phép 500 nghìn người di cư không có giấy tờ hợp lệ được hợp pháp hóa tình trạng cư trú của mình.
Rất nhanh, phán quyết trên đã được lan truyền rộng rãi trên mạng như một lời mời gọi công khai. Nhiều tài khoản và trang tin mới tuyên bố Tây Ban Nha đã “mở đường” cho bất kỳ ai đến bằng đường biển. Các mạng lưới buôn người trên khắp Morocco, châu Phi và Pháp, Mỹ đã tham gia chiến dịch tin giả trên mạng xã hội, trong đó vẽ ra “giấc mơ” làm việc hoặc kết hôn ở Tây Ban Nha hoặc các nơi khác ở châu Âu. Chúng lan truyền các thông điệp, thông tin về hậu cần, địa điểm tập trung và các tuyến đường đến Ceuta, cũng như cách vượt qua rào cản hàng hải, những câu chuyện thành công ở châu Âu. Rồi những video do AI tạo ra xuất hiện trên mạng xã hội thắp lên hy vọng rằng người ta có thể bơi đến Ceuta và cuối cùng đến châu Âu để làm việc và có một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Tây Ban Nha ra tay
Trước tình hình này, Tây Ban Nha đã triển khai quân đội cùng với cảnh sát quốc gia và vệ binh dân sự để hỗ trợ lực lượng biên phòng tại các điểm nhập cảnh chính như Tarajal. Thủ tướng Pedro Sanchez tới Ceuta, ra lệnh đẩy nhanh việc trục xuất. Với sự giúp đỡ của chính quyền Morocco, cảnh sát và binh lính Tây Ban Nha hộ tống hàng chục nghìn người vượt qua biên giới đất liền trở về Morocco. Chính quyền và các nhóm cứu trợ đã phối hợp để xử lý tình trạng quá tải tại các cơ sở tiếp nhận địa phương, cung cấp viện trợ khẩn cấp và tập trung nỗ lực hỗ trợ chỗ ở đặc biệt cho các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em gái vị thành niên.
Nhiều người dân Ceuta sợ hãi, thù địch với người nhập cư, nhưng cũng có những người thông cảm và cho rằng họ xứng đáng được ở lại khi đã dám liều cả tính mạng mình để đổi lấy tương lai tốt đẹp hơn.
Người dân Morocco, đặc biệt là ở phía bắc, từ lâu đã bất mãn với sự chênh lệch giữa cộng đồng địa phương của họ và các vùng lãnh thổ thuộc Tây Ban Nha chỉ cách đó vài km. Nhiều người cho biết lý do di cư của họ là thiếu việc làm, thiếu cơ hội giáo dục. GDP bình quân đầu người ở Morocco chỉ đạt 4.153 USD vào năm 2024, thấp hơn nhiều so với 26.774 USD ở Ceuta, nên họ cố gắng bám víu vào giấc mơ châu Âu.
Nhưng chính những người nhập cư đã tỉnh mộng khi đối mặt với thực tế ở Ceuta: Sự từ chối, cái đói, sự lộn xộn và các quy định nghiêm khắc không có gì thay đổi, không như tin giả mà họ nghe được ban đầu. Ước tính khoảng 70 nghìn người đã được hộ tống trở về Morocco trong vòng 48 giờ.
Phản ứng của châu Âu
Mặc dù đây không phải là lần đầu tiên hàng nghìn người di cư vượt biên vào Ceuta, nhưng sự kiện này đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng ngoại giao mới trong Liên minh châu Âu. Cuộc di cư bất hợp pháp đó không chỉ đơn thuần là kết quả của thông tin sai lệch, mà còn phản ánh những bất đồng và thiếu sự phối hợp hành động của Brussels. Chỉ vài giờ sau các vụ vượt biên, các quốc gia thành viên EU đã vội vàng đổ lỗi cho Tây Ban Nha, cho rằng các quyết định của Chính phủ Thủ tướng Pedro Sanchez đã khuyến khích người di cư thực hiện hành trình này.
22 trong số 27 quốc gia thành viên EU đã ký một bức thư do Italia và Đan Mạch tổ chức, ngầm chỉ trích kế hoạch của Madrid về hợp pháp hóa 500 nghìn người nhập cư và người xin tị nạn không có giấy tờ hợp lệ, coi đó là yếu tố thu hút di cư bất hợp pháp và kêu gọi tăng cường kiểm soát biên giới bên ngoài.
Italia - quốc gia không có chung biên giới đất liền với Tây Ban Nha đã quyết định tạm đình chỉ một phần các thỏa thuận Schengen với Tây Ban Nha, đóng cửa các cửa khẩu đường biển và đường không... nhằm ngăn chặn bất kỳ người di cư nào đã vào Ceuta tiếp tục hành trình đến Italia. Quyết định này được Phần Lan và Đan Mạch ủng hộ, trong khi Cộng hòa Séc kêu gọi tạm thời đình chỉ tư cách thành viên Schengen của Tây Ban Nha.
Madrid bác bỏ quan điểm này và cho rằng nó dựa trên “những lập luận thiếu cơ sở” vì những người di cư vào Ceuta không có cách nào vào được khu vực Schengen. Ngoài ra, đại đa số người di cư đã quay trở lại Morocco. Sau đó, Madrid cũng đã áp dụng biện pháp kiểm soát người nhập cảnh từ Italia ở biên giới để trả đũa.
Nhưng ngày 4/8 mọi chuyện lại xoay chiều khi các Bộ trưởng Nội vụ EU đã tổ chức cuộc họp trực tuyến nhằm rút kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng Ceuta và vạch ra các bước đi tiếp theo. Theo đó, các Bộ trưởng lại đưa ra tuyên bố thể hiện sự đoàn kết với Tây Ban Nha và lên án những nỗ lực chia rẽ khối. Họ nhất trí rằng dòng người nhập cư đã bị ngăn chặn ở Ceuta và không thể di chuyển tiếp sang các nước khác như lo ngại ban đầu. Bộ trưởng Nội vụ Đan Mạch Morten Bodsko cho biết ông “rất hài lòng” với cách Tây Ban Nha xử lý khủng hoảng, nhưng vẫn nhấn mạnh rằng EU cần kiểm soát biên giới chặt chẽ hơn, đồng thời nói thêm: “Nhập cư không kiểm soát là mối đe dọa đối với châu Âu và Đan Mạch”.
Một tuyên bố được Hội đồng EU công bố sau cuộc họp là “có đồng thuận chung về sự cần thiết phải tiếp tục kiên quyết chống lại các mạng lưới buôn lậu người di cư, tăng cường việc hồi hương, củng cố biên giới EU, xây dựng quan hệ đối tác sâu rộng với các nước thứ ba và cải thiện khả năng dự báo”. Ủy viên phụ trách vấn đề di cư của EU Magnus Brunner cho rằng EU nên sử dụng mọi đòn bẩy sẵn có, bao gồm cả chính sách thị thực và thương mại, để bảo đảm sự hợp tác từ Morocco về vấn đề di cư.
Nhưng châu Âu vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Bất đồng giữa Italia và Tây Ban Nha vẫn tiếp diễn. Ở Ceuta, theo chính quyền địa phương vẫn còn khoảng 1.100 trẻ vị thành niên không có người đi kèm. Nhiều người không muốn về hoặc không thể về, bởi họ không chỉ đến từ Morocco mà còn từ các quốc gia đang xung đột, chiến tranh như Sudan. Và hơn hết, bài toán xóa nghèo đói, tạo công ăn việc làm, giảm bất bình đẳng giữa châu Âu với châu Phi, đem lại nhiều cơ hội cho người dân châu Phi và các nơi khác, mới là cách hữu hiệu để ngăn chặn tình trạng nhập cư bất hợp pháp.
