Và câu trả lời nhận lại khiến tôi thật sự tò mò, “miền đất này là thiên đường của những tín đồ đam mê bảo tàng, chỉ sợ bạn không đủ sức trải nghiệm cho hết mà thôi”.
Mỗi bước chân chạm một bảo tàng
Sau chục ngày lang thang khám phá dăm sáu tỉnh thành, tôi nhận ra lời giới thiệu ấy tuyệt đối chính xác. Vì con số bảo tàng mà tôi được thăm thú nơi đây hóa ra nhiều gấp vài lần, so với chính tại cái nôi của những nền văn minh cổ đại rực rỡ hàng đầu thế giới như Ai Cập - Hy Lạp - La Mã từng đặt chân trước đó.
Không đóng khung trong những bảo tàng được chuyển đổi công năng từ cung điện - thánh đường - lăng mộ, mô hình bảo tàng ngoài trời cực kỳ phát triển tại Thổ Nhĩ Kỳ, với những khu khảo cổ - thành phố ngầm - thung lũng nấm đá đặc sắc và vô cùng giá trị. Đó là chưa kể bên trong khuôn viên mênh mông của những bảo tàng ngoài trời ấy còn có thêm những bảo tàng nhánh trưng bày chuyên sâu về lĩnh vực khảo cổ-di sản (gắn với từng đế chế, từng tôn giáo hay in đậm dấu ấn từng nền văn minh đã hiện diện nơi “ngã tư” nhộn nhịp này).
Nhắc đến những bảo tàng ngoài trời thu hút du khách bậc nhất phải kể tới Ephesus - thành phố La Mã lớn thứ hai cách đây hơn 3 nghìn năm với dân số lúc phát triển thịnh vượng nhất lên tới 300 nghìn người. Chỉ mới được khai quật khoảng 20% nhưng những tàn tích còn lại của Đền thờ Artemis - một trong bảy kỳ quan của thế giới cổ đại hay Thư viện cổ Celsus có quy mô lớn bậc nhất toàn cầu, Nhà hát hình bán nguyệt ngoài trời với sức chứa 25 nghìn khán giả vẫn phô diễn trọn vẹn nét kiến trúc cùng những hoa văn, họa tiết La Mã cổ đẹp đến nín thở.
Một địa danh gắn liền với hình ảnh con ngựa gỗ mà không du khách nào có thể bỏ qua chính là di tích khảo cổ Troy, nơi giá trị bất hủ của thiên anh hùng ca Iliad - Odyssey cùng cuộc chiến thành Troy đã trở thành nguồn đề tài vô tận cho bao tác phẩm nghệ thuật. Nằm lọt giữa một thị trấn đông đúc có niên đại khoảng 5 nghìn năm, ôm chứa bên trong rất nhiều công trình bằng đá, Troy không chỉ là một thành quách cổ đại mà còn dung chứa 9 tầng văn minh chồng lớp lên nhau nối các thời kỳ từ đồ đồng đến La Mã, mỗi tầng đều cất giấu trong mình những bài học triết lý về sự thịnh suy và tồn vong đặc biệt sâu sắc.
Cũng phải nhắc thêm “thành phố linh thiêng” Hierapolis được người Hy Lạp đặt nền móng trên lớp đá vôi rắn từ thế kỷ 7 TCN. Một Di sản thế giới với vẻ đẹp siêu thực của những nhũ đá bậc thang trắng ngần muôn hình vạn trạng nơi “lâu đài bông” cùng trong nét lộng lẫy trong sự điêu tàn của những công trình kiến trúc như Đền thờ Apollo, Cổng Plutonium, Nhà hát tròn và Nghĩa địa Hierapolis…
Hai cái tên nổi bật còn lại đều thuộc Cappadocia - thành cổ trong lòng núi đá, nơi đủ sức khiến mọi du khách mê mẩn ngay từ cái nhìn đầu tiên. Thành phố ngầm Kaymakli là một kỳ quan kiến trúc được khắc sâu vào lớp đá núi lửa mềm từ hàng nghìn năm. Những lối đi rất hẹp, những căn phòng đầy đủ mọi công năng ngoắt ngoéo lên xuống 8 tầng với hệ thống thông hơi được thiết kế đặc biệt thông minh giúp hàng chục nghìn cư dân có thể trú ẩn an toàn với khả năng sinh tồn trong nghịch cảnh đáng kinh ngạc.
Bảo tàng ngoài trời Göreme (Göreme Open Air Museum) hấp dẫn du khách với những không gian tín ngưỡng tuyệt đẹp được khắc sâu vào lòng núi đá. Những lối đi uốn lượn mềm mại theo dáng núi, những bức tranh tường rực rỡ bên trong các nhà thờ Bóng tối (Dark Church) hay Tokali, những tranh nền trang trí làm nên vẻ đẹp cho Nhà thờ Yilanli Kilise hay Nhà nguyện Sapeli… Lang thang cả một buổi chiều nơi đây mới hiểu vì sao cái tên đặc sắc này giữ ngôi đầu trong danh sách những bảo tàng ngoài trời hấp dẫn nhất thế giới.
Sẽ là thiếu sót nếu quên liệt kê những công trình đã được chuyển đổi công năng thành bảo tàng, nhờ vào những tinh hoa kiến trúc vàng son cùng giá trị lớn lao của những bộ sưu tập mà nó đang sở hữu. Như “biểu tượng cho sự chuyển giao lịch sử - tôn giáo đầy biến động”, Hagia Sophia - một kiến trúc Byzantine kỳ vĩ chuyển tải sự giao thoa giữa Đông và Tây, giữa đức tin và quyền lực. Như “trái tim của đế chế Ottoman” Topkapi, nơi mang lại góc nhìn chân thực và sinh động về những vương triều Sultan với cây kiếm cong làm nên tên tuổi đế chế hùng mạnh nhất từng tồn tại. Hay bảo tàng tôn giáo Mevlana đưa du khách bước vào thế giới huyền bí của đạo Sufism…
Giá trị toàn cầu của những cái tên kể trên đều đã được UNESCO - Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc ghi nhận và vinh danh chứng tỏ sự giàu có về di sản và sức hấp dẫn khó cưỡng của những kho báu này.
Mỏ vàng cho kinh tế di sản
Theo thống kê chưa chính thức, chỉ riêng số bảo tàng thuộc quyền quản lý của Bộ Văn hóa và Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ đã vượt ngưỡng 200, số bảo tàng tư nhân cũng lên tới cả trăm. Bởi thế, bảo tàng giang rộng vòng tay chào đón chúng tôi mọi lúc mọi nơi, trên từng bước chân và tại từng điểm đến cũng là điều dễ hiểu. Không khô cứng hay đặt nặng yếu tố trưng bày một màu gây nhàm chán, các bảo tàng được thiết kế như một hành trình kể chuyện dễ hiểu dễ cảm, giúp du khách dễ dàng tiếp cận lịch sử ngay cả khi không có kiến thức nền về điểm đến.
Là nhịp cầu nối hai bờ châu lục Á - Âu, Thổ Nhĩ Kỳ cũng là điểm gặp gỡ và giao thoa của nhiều nền văn minh vĩ đại đã từng ghi đậm dấu ấn trong lịch sử nhân loại. Từ Hittie - Hy Lạp - La Mã đến Byzantine - Ottoman, những nền văn minh cùng những đế chế hùng mạnh mang theo những giá trị tinh hoa rực rỡ cổ đại đều đã từng hiện diện nơi đây, trải dài và để lại dấu ấn khó phai trên từng địa danh lừng lẫy. Một vị trí địa lý đặc biệt cùng một bề dày văn hóa hiếm có đã tạo điều kiện giúp xứ sở cổ tích này có thể lần giở từng lớp trầm tích lịch sử được chưng cất kỳ công và kể một câu chuyện kéo dài hàng nghìn năm cho du khách quốc tế chỉ trong chuyến đi ngắn ngủi cỡ chục ngày.
Nếu coi quốc gia này là một cuốn sách được bao gói tuyệt đẹp bởi hào quang quá khứ thì mỗi bảo tàng đều đảm nhận vị trí một chương quan trọng, không thể bỏ qua. Bởi thế, mỗi điểm đến trên lộ trình được thiết kế khoa học dành cho du khách đều là một kho tàng di sản vô cùng giá trị. Những không gian mênh mông đầy ắp cổ vật tuổi đời nghìn năm, những di chỉ khảo cổ chất chồng cột đá - tượng thần đẹp ngoài sức tưởng tượng, những bộ sưu tập khảo cổ chuyên sâu được trưng bày sáng tạo bên trong những bảo tàng ngoài trời kỳ vĩ.
Giá vé tham quan các bảo tàng không hề rẻ. Nhẹ nhàng nhất cỡ 200 lira (khoảng 140.000 VNĐ), mức trung bình dao động trong khoảng 400-600 lira. Cá biệt, tấm vé vào cửa Bảo tàng cung điện Topkapicao lên tới 2.000 lira. Nhưng du khách vẫn rồng rắn xếp hàng trước mọi quầy vé mà đôi khi vẫn phải ngậm ngùi ra về, vì số lượng bán ra mỗi ngày đều được giới hạn chặt chẽ để bảo đảm sức chứa và sức tải của di sản.
Cảm nhận được nhịp đập lịch sử vẫn sống động trong dòng chảy đời sống đương đại là phần thưởng hấp dẫn mà Thổ Nhĩ Kỳ nồng hậu dành tặng mỗi du khách, qua hành trình khám phá chuỗi bảo tàng. Chậm rãi tản bộ vài ba cây số trên những lối đi lát đá trường tồn qua nghìn năm dâu bể, thăm thú những di tích, ngắm nhìn những di vật cổ xưa, ta sẽ nghe tiếng thời gian vọng về rất khẽ.
Bất chấp những tổn thất hoàn hủy tour do xung đột khu vực, hậu quả tiêu cực từ biến đổi khí hậu và trận động đất kinh hoàng ở thành phố Istanbul vào tháng 4, số liệu thống kê năm 2025 cho thấy, nhịp cầu nối đôi bờ châu lục này thu hút tới gần 53 triệu du khách quốc tế, với doanh thu kỷ lục đạt hơn 65 tỷ USD. Thành công ấy có một phần không nhỏ nhờ vào sức hút của chuỗi bảo tàng được khai thác rất hiệu quả này - hướng dẫn viên Mehmet Yilmaz, với thâm niên 20 năm gắn bó cùng loại hình du lịch văn hóa chia sẻ.
