Sự nhượng bộ của Hamas và toan tính của ông Netanyahu
Sau nhiều năm coi vũ trang là công cụ sống còn, Hamas đã có quyết định mang tính đột phá khi chấp nhận tham gia cơ chế thu hồi và quản lý vũ khí, đồng thời mở đường cho một cơ cấu quản trị mới tại Gaza và sự hiện diện của lực lượng ổn định quốc tế tại đây.
Nhưng những trở ngại đầu tiên đã sớm xuất hiện khi Israel lại cho thấy chưa sẵn sàng. Theo lộ trình, quá trình giải giáp được tiến hành từng bước, gắn với việc Israel rút quân khỏi những khu vực đang kiểm soát ở Gaza. Tuy nhiên, Tel Aviv tuyên bố sẽ không rút quân khỏi các vị trí hiện tại cho đến khi Hamas “giải giáp hoàn toàn”. Trong khi đó, Hamas khẳng định việc hạ vũ khí phải đi cùng chấm dứt hoạt động quân sự của Israel, rút quân và tạo điều kiện cho tái thiết Gaza.
Diễn biến này phản ánh sự khủng hoảng lòng tin sâu sắc sau gần ba năm xung đột. Tel Aviv lo ngại nếu rút quân trước, Hamas có thể sẽ nhanh chóng khôi phục lực lượng tiếp tục đe dọa an ninh của Israel. Còn Hamas cũng không thể yên tâm vì nếu giao nộp toàn bộ vũ khí trước, phong trào này sẽ mất công cụ mặc cả mà không nhận được bảo đảm chắc chắn về việc Israel rút quân và chấm dứt chiến dịch quân sự.
Rõ ràng, Hamas có lý do để chưa vội bước đi trước khi diễn biến trên thực địa gần đây cho thấy Israel không tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn, vẫn tiếp tục không kích Gaza gây nhiều thương vong. Hơn ai hết Hamas hiểu rõ nhất những tham vọng của Israel đối với Dải Gaza. Sự kiểm soát của Israel đối với lãnh thổ này đã gia tăng đáng kể sau khi lệnh ngừng bắn bắt đầu có hiệu lực, từ khoảng 53% Gaza vào tháng 10/2025 lên gần 70% hiện nay. Còn với Israel, những tin tức tình báo cho thấy Hamas vẫn đang tái vũ trang, tuyển mộ thêm tay súng và khôi phục năng lực quân sự là điều không thể bỏ qua.
Một thỏa thuận được xây dựng trên nguyên tắc “có đi có lại” nhưng không xác định ai phải là bên bước đi trước rất dễ rơi vào bế tắc. Theo cựu nhà ngoại giao Israel Alon Pinkas, quy trình giải giáp Hamas để đổi lấy việc Israel rút quân khỏi Dải Gaza do Hội đồng Hòa bình của Tổng thống Donald Trump đề xuất là “xa rời thực tế”. Thỏa thuận này không nêu rõ trình tự thực hiện, Israel rút quân trước hay Hamas giải giáp trước.
Hamas cho biết quyết định chấp nhận giải giáp xuất phát từ áp lực nhân đạo ngày càng lớn, mong muốn chấm dứt đổ máu và mở đường cho việc đưa viện trợ vào khu vực. Nhà phân tích chính trị Thabet Al-Amour nhận định việc giải giáp phản ánh sự thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận của Hamas, khi phong trào này nhận thức rõ thực tế hiện nay, đồng thời tạo cơ hội cho quá trình tái thiết sau chiến tranh.
Hơn nữa, việc chấp nhận kế hoạch giải giáp của Tổng thống Donald Trump là bước đi thực dụng của thủ lĩnh mới của Hamas Khalil al-Hayya. Điều này giúp Hamas tiếp tục tham gia vào cuộc đối thoại về tương lai của Gaza cũng như cải thiện vị thế trong Hội đồng Hòa bình, đồng thời có thể đẩy áp lực quốc tế về phía Israel.
Về phía Israel, việc Thủ tướng Benjamin Netanyahu chính thức phản hồi “không đồng ý” đối với kế hoạch giải giáp Hamas, là một thông điệp rõ ràng của Nhà nước Do Thái. Nỗi lo về an ninh của Israel vẫn còn đó bởi sau cuộc đột kích của Hamas ngày 7/10/2023 vào lãnh thổ Israel, nguy cơ lực lượng này tái lập năng lực quân sự đã trở thành yếu tố trung tâm trong tính toán của chính quyền Thủ tướng Netanyahu.
Đặt trong bối cảnh cuộc tổng tuyển cử đầy thử thách đối với tương lai chính trị của ông Netanyahu đang tới gần (tháng 10/2026), sự khước từ của Tel Aviv đối với kế hoạch giải giáp Hamas là điều không khó để giải thích. Thủ tướng Netanyahu chưa muốn đưa ra bất kỳ quyết định nào vào thời điểm này, bởi bất kỳ sự nhượng bộ nào của Israel ở Gaza đều có thể khiến ông mất đi sự ủng hộ của cử tri. Theo Arab News, ông Netanyahu dường như đang tính toán để tránh bị ràng buộc vào một lộ trình rõ ràng với các thời hạn và cam kết cụ thể, đồng thời kéo dài vấn đề cho tới sau cuộc bầu cử tại Israel. Nhất là trong bối cảnh nhà lãnh đạo này đang tụt lại trong các cuộc thăm dò dư luận, trong khi các đối tác trong liên minh cầm quyền đe dọa rời bỏ Chính phủ nếu ông có bất kỳ thỏa hiệp nào về Gaza.
Dư luận Israel hiện nay cho thấy hoàn toàn chưa sẵn sàng cho một bước lùi ở Gaza. Kể từ sau cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023, phần lớn dư luận Israel vẫn giữ quan điểm cứng rắn đối với người Palestine ở Gaza. Kết quả một cuộc khảo sát công bố hồi tháng 5 cho thấy 82% người Do Thái tại Israel được hỏi ủng hộ việc cưỡng ép người Palestine rời khỏi Gaza.
“Biến số” Bờ Tây
Khu Bờ Tây đang ngày càng trở thành một biến số nguy hiểm đối với tiến trình ở Gaza. Bạo lực của người định cư, cưỡng bức di dời, mở rộng khu định cư và những biện pháp kiểm soát ngày càng nghiêm ngặt của Israel tại Bờ Tây đang làm gia tăng sức ép đối với người Palestine. Tình trạng ấy có thể kích thích một vòng xoáy trả đũa mới và làm suy yếu những nỗ lực đang được tiến hành tại Gaza.
Nhiều người lo ngại Thủ tướng Netanyahu có thể sử dụng những cuộc tấn công khu định cư Do Thái ở Bờ Tây để làm cái cớ mở rộng chiến dịch quân sự ở Bờ Tây, qua đó đình chỉ các cuộc đàm phán hoặc ngăn cản việc rút quân khỏi Gaza.
Hơn nữa, nếu Hamas hạ vũ khí ở Dải Gaza nhưng khu Bờ Tây chưa tìm được lối thoát chính trị, các nhóm vũ trang khác của Palestine hoàn toàn có thể nổi lên. Khi ấy, việc loại bỏ một lực lượng như Hamas không đồng nghĩa với việc loại bỏ nguyên nhân của bạo lực. Giải giáp Hamas có thể chấm dứt một cuộc đối đầu quân sự dai dẳng, nhưng sẽ chưa đủ để chấm dứt cuộc xung đột Israel-Palestine.
Giới phân tích cho rằng, muốn vậy, phải có một tiến trình chính trị đáng tin cậy hơn, trong đó vấn đề quyền tự quyết của người Palestine phải chiếm một vị trí quan trọng trên bàn đàm phán. Không thể có kế hoạch giải giáp nào ở Gaza hoặc Bờ Tây thành công nếu thiếu một lộ trình đáng tin cậy hướng tới quyền tự quyết của người Palestine.
Phép thử đối với Washington
Trong thế giằng co giữa Hamas và Israel hiện nay, vai trò quyết định đang thuộc về Mỹ. Tổng thống Donald Trump đã đặt uy tín cá nhân vào kế hoạch Gaza, bởi vậy sự từ chối của Israel thật sự là một “gáo nước lạnh” đối với Washington.
Nếu không đưa ra được những giải pháp hiệu quả để thúc đẩy kế hoạch đề xuất, giải giáp Hamas có nguy cơ trở thành một “nạn nhân” khác của cách tiếp cận ngoại giao thiếu nhất quán của Tổng thống Donald Trump trong vấn đề Gaza. Các kế hoạch thường được đưa ra một cách khoa trương, nhưng sau đó lại thất bại do thiếu sự kiên trì và nỗ lực thúc đẩy đàm phán thực chất và hiệu quả để thực hiện.
Hiện nay giải pháp được cho là triển vọng nhất vẫn là các bên phải tiếp tục đàm phán cho dù dưới hình thức nào, để nhất trí một lộ trình giải giáp có thể chấp nhận được với cả Israel và Hamas. Nếu không, một kịch bản xấu hơn hoàn toàn có thể xảy ra là khi các cuộc không kích và giao tranh tiếp tục leo thang giữa Hamas và Israel, khiến thỏa thuận sụp đổ trước cả khi quá trình giải giáp thật sự bắt đầu.
Các tổ chức nhân đạo thì nhấn mạnh rằng, hòa bình khó bền vững nếu điều kiện sống tại Gaza không được cải thiện nhanh chóng. Hơn 2 triệu người hiện vẫn chật vật sống trong tình trạng thiếu lương thực, nước sạch, thuốc men và nơi ở.
Thực hiện kế hoạch giải giáp Hamas dù thế nào vẫn sẽ là bước khởi đầu quan trọng giúp chấm dứt xung đột, mở đường cho công cuộc tái thiết vùng đất này và mang lại tia hy vọng cho những người dân khốn khổ đang sống trong tuyệt vọng.
Nhưng Mỹ và cộng đồng quốc tế phải chứng minh rằng những cam kết trong bất kỳ thỏa thuận nào về Gaza đều phải có giá trị và công bằng đối với tất cả các bên, chứ không phải chỉ là những áp đặt lên một phía. Quan trọng hơn, giải giáp phải được đặt trong một tiến trình chính trị rộng lớn hơn, đó là nhằm tới trao quyền tự quyết của người Palestine.
Gaza đã chứng kiến không ít thỏa thuận bị dang dở, những lệnh ngừng bắn mong manh và những lời hứa chưa thành hiện thực. Dải đất này không chỉ cần một bản kế hoạch mới như giải giáp Hamas mà điều quan trọng hơn là những thiện chí và nỗ lực để biến nó thành hiện thực. Nếu không sẽ lại có thêm một cơ hội bị bỏ lỡ và vấn đề Gaza nói riêng, cuộc xung đột Palestine-Israel nói chung tiếp tục bị bỏ quên giữa một loạt những vấn đề nóng bỏng ở “chảo lửa” Trung Đông.
