Tín hiệu tích cực từ 3 ngày ngừng bắn
Hành trình từ Moscow tới Kiev trong hai ngày từ 5 đến 6/9 của hai Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã nối lại một nhịp cầu ngoại giao từng bị gián đoạn. Tại Moscow, hai đặc phái viên hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin và một ngày sau, họ gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại Kiev. Cả hai cuộc tiếp xúc đều được những người trong cuộc mô tả bằng những từ ngữ tích cực như các cuộc thảo luận “hữu ích”, “cụ thể”, “thực chất” hay “mang tính xây dựng”. Phía Mỹ còn cho biết đã thảo luận về những kế hoạch cụ thể cho các bước tiếp theo và hy vọng sớm công bố một vòng đàm phán 3 bên mới.
Điều đáng chú ý là cả Nga và Ukraine đã tạm ngừng các cuộc tiến công trong 3 ngày để chuẩn bị và tiến hành tiếp xúc với các đặc phái viên Mỹ. Thiện chí mang tính tạm thời này dĩ nhiên chưa thể được xem là bước ngoặt, nhưng cũng cho thấy Nga và Ukraine đều có nhu cầu đối thoại và nếu muốn, cả hai đều có khả năng kiềm chế hoạt động quân sự để dành chỗ cho những cuộc thảo luận về chấm dứt xung đột.
Tại thảo luận với các Đặc phái viên Mỹ, Tổng thống Zelensky tán thành việc thúc đẩy đàm phán 3 bên và cho rằng phải làm mọi cách để các cuộc gặp diễn ra, có thể với sự tham gia của các đối tác châu Âu. Còn trước đó ít ngày, phát biểu tại một diễn đàn kinh tế ở vùng Viễn Đông Nga ngày 3/9, Tổng thống Vladimir Putin cho biết, các bên vẫn có khả năng đạt được một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột tại Ukraine. Từ Kiev, cùng ngày, Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Andrii Sybiha bày tỏ tin tưởng các nỗ lực hòa bình sắp tới có thể xuất hiện những chuyển biến mới.
Giới quan sát cho rằng, kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào ngày 24/2/2022 đến nay, hiếm khi cả Moscow và Kiev cùng đưa ra những đánh giá lạc quan về triển vọng hòa bình như vậy.
Những tín hiệu tích cực này đã giúp hé mở cánh cửa hòa bình bị đóng kín suốt thời gian qua. Nhưng cũng cần thận trọng nhìn nhận rằng, việc sau các cuộc gặp ở Moscow và Kiev, không hề có đột phá nào được công bố, cho thấy con đường đi tới chấm dứt xung đột còn rất nhiều chông gai. Những “ý tưởng mới”, “đề xuất mới” mà cả hai đề cập tại các cuộc thảo luận vẫn chưa được chuyển hóa thành một khuôn khổ mà cả Moscow lẫn Kiev cùng chấp nhận. Các cuộc đàm phán 3 bên tại Abu Dhabi và Geneva trong tháng 1 và tháng 2 năm nay đã đình trệ chính vì các bên không vượt qua được những điểm nghẽn then chốt. Vì thế, việc trở lại bàn đàm phán nếu có mới chỉ là điều kiện cần, mà điều kiện đủ là các bên phải gặp được nhau ở những điểm then chốt khiến đối thoại lâm vào bế tắc.
“Hố sâu” ngăn cách
Cản trở lớn nhất ngăn Nga và Ukraine ngồi vào bàn đàm phán chính là bởi có “hố sâu” ngăn cách giữa các mục tiêu chiến lược mà cả Nga và Ukraine đều không thể từ bỏ. Phía Mỹ muốn đưa Nga và Ukraine xích lại gần nhau, thu hẹp khác biệt và để các bên trao đổi trực tiếp thay vì Washington phải lên tiếng thay cho Moscow hoặc Kiev. Cách tiếp cận này của Washington là phù hợp bởi không ai khác ngoài chính Nga và Ukraine phải tự đưa ra những quyết định của mình.
Trải qua các vòng đàm phán đầy khó khăn, cho đến nay, 2 nút thắt cũ vẫn chưa được tháo gỡ là vấn đề lãnh thổ và cam kết an ninh cho Ukraine. Trong khi Kiev tiếp tục đặt nặng các bảo đảm an ninh, kinh tế, hỗ trợ phòng không và năng lượng, Moscow nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận lâu dài nào cũng phải xử lý những vấn đề mà Nga coi là “nguyên nhân gốc rễ” của xung đột.
Ukraine lo ngại chỉ ngừng bắn tạm thời sẽ không bảo đảm an ninh và không giải quyết được vấn đề lãnh thổ. Còn Nga cho rằng lệnh ngừng bắn tạm thời có thể chỉ tạo thời gian để đối phương tái vũ trang. Bởi vậy, nghịch lý đó là cả hai đều tuyên bố mong muốn một nền hòa bình lâu dài, nhưng bên nào cũng đặt ra những điều kiện mà bên còn lại khó chấp nhận, khiến các cuộc đàm phán liên tục thất bại.
Lập trường các bên trên bàn đàm phán còn chịu tác động trực tiếp từ chiến trường. Tổng thống Vladimir Putin khẳng định quân đội Nga đang đẩy nhanh tiến công và bày tỏ tin tưởng vào thắng lợi. Theo TASS, chuyên gia quân sự Andrey Marochko đầu tháng 9 này cho biết, các lực lượng Nga đã giành quyền kiểm soát khoảng 1.000 km2 lãnh thổ trong khu vực chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine trong suốt mùa hè, gần gấp đôi so với mùa xuân. Quân đội Nga tiếp tục dùng ưu thế hỏa lực, máy bay không người lái và sức ép đối với hạ tầng năng lượng Ukraine nhằm cải thiện vị thế trước mùa đông. Khi tin rằng thời gian và thực địa đang có lợi, động lực nhượng bộ trên bàn đàm phán đương nhiên giảm xuống.
Ở chiều ngược lại, Kiev mở rộng chiến dịch tấn công bằng máy bay không người lái tầm xa, đánh vào ngành dầu khí, trung tâm hậu cần và các mục tiêu sâu trong lãnh thổ Nga với chủ trương đưa chiến tranh quay ngược về nước Nga. Tổng thống Ukraine hồi tháng 8 đã lần đầu tiên thừa nhận rằng quân đội nước này đang chiến đấu nhằm “đưa chiến tranh” trở lại Nga. Năng lực tự sản xuất phương tiện tầm xa giúp Ukraine có thêm công cụ gây sức ép, nhưng cũng làm tăng nguy cơ thương vong dân sự, phản ứng trả đũa từ Moscow.
Những diễn biến trên chiến trường thời gian gần đây cho thấy dường như cả Nga lẫn Ukraine đều muốn tích lũy thêm lợi thế trước khi bước vào thương lượng.
Những viên gạch đầu tiên
Trong bối cảnh xuất hiện ít nhiều triển vọng kết thúc xung đột như hiện nay, việc cơ chế trung gian hòa giải được tái khởi động do Washington thúc đẩy cũng coi như ánh sáng le lói cuối đường hầm. Hiện nay, Washington duy trì tiếp xúc với cả Moscow và Kiev để thúc đẩy nối lại đàm phán 3 bên giữa Mỹ, Nga và Ukraine, trong khi châu Âu cũng có mặt trong một phần thảo luận. Điều quan trọng là cả Nga và Ukraine đều đang cho thấy không đóng cửa đối thoại.
Tuy nhiên, bóng đen hạt nhân đang buộc các bên phải tỉnh táo trong các quyết định của mình. Những đe dọa và tranh luận về khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân trong cuộc xung đột Ukraine đã tác động rõ rệt tới tính toán của phương Tây, làm gia tăng sự dè dặt trong các quyết định liên quan tới Ukraine. Nhưng dù thế nào, kiềm chế, duy trì liên lạc và ngăn tính toán sai lầm vẫn nên là một phần của tiến trình hòa bình, chứ không phải lý do để trì hoãn tiến trình ấy.
Không thể không nhắc tới những liên quan của chuyến đi bất ngờ tới Moscow ngày 25/8 của Giám đốc Cục Tình báo Trung ương (CIA) của Mỹ John Ratcliffe. Trong cuộc trao đổi với trang tin RBC-Ukraine, khi được hỏi tại sao ông Ratcliffe chứ không phải đặc phái viên của Tổng thống Mỹ - ông Steve Witkoff - đến Moscow vào dịp đó và mục đích chuyến thăm là gì, nhà phân tích chính trị Volodymyr Fesenko cho rằng lý do thuyết phục nhất là Giám đốc CIA muốn truyền đạt những tín hiệu và cảnh báo của Mỹ tới Điện Kremlin. Theo ông, trọng tâm chính là những cảnh báo (của Mỹ) về nguy cơ leo thang và những kịch bản có thể xảy ra nếu Nga đẩy mạnh cuộc xung đột. Cho đến nay, mục đích chuyến thăm và những thông tin liên quan chuyến đi vẫn được giữ kín.
Căn cứ vào tình hình hiện nay, có thể thấy vẫn rất khó để sớm đi tới một thỏa thuận toàn diện giữa Nga và Ukraine. Những tín hiệu tích cực từ các bên cùng các động thái thúc đẩy của các bên trung gian mới chỉ góp phần hình thành những bước đi đầu tiên trên chặng đường đầy gian nan đòi hỏi rất nhiều nỗ lực và nhượng bộ. Những lệnh ngừng bắn dù mong manh vẫn rất cần thiết vì đó có thể là điểm xuất phát cho việc khôi phục lòng tin thông qua duy trì kênh liên lạc, tạo sự thống nhất nguyên tắc cho đàm phán và từng bước tháo gỡ những nút thắt cho các vấn đề cốt lõi.
Sau hơn 4 năm xung đột, cả Nga và Ukraine đều đã phải nếm trải những cái giá đắt của một xung đột kéo dài. Những sức ép về kinh tế, thương vong, tâm lý mệt mỏi trong xã hội và nguy cơ bất ổn không chỉ hiện diện ở tiền tuyến. Rõ ràng lợi ích có thể đạt được bằng thương lượng và đàm phán hòa bình luôn lớn hơn lợi ích kỳ vọng từ một vòng leo thang quân sự mới.
