Đưa di sản hát xoan đến với công chúng

Hát xoan, một trong những di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đã trở thành nét đặc trưng không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Phú Thọ, nhất là trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương. Loại hình nghệ thuật này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng, lòng biết ơn tổ tiên và tình yêu quê hương đất nước.
Các nghệ nhân xoan trình diễn tại đình Thét, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Tuyết Loan
Các nghệ nhân xoan trình diễn tại đình Thét, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Tuyết Loan

Hát xoan có nguồn gốc từ thời đại Hùng Vương, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các nghi lễ cộng đồng. Những bài hát xoan đầu tiên được sáng tác và trình diễn trong các buổi lễ tại miếu Lãi Lèn, đình Thét và các di tích khác quanh khu vực Đền Hùng.

Theo thời gian, hát xoan dần lan tỏa ra nhiều địa phương, trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt văn hóa dân gian. Các phường xoan được hình thành, truyền dạy từ đời này sang đời khác, giữ gìn nguyên vẹn những nét đặc trưng của loại hình nghệ thuật này.

Trải qua nhiều biến cố lịch sử, hát xoan từng có thời gian mai một do chiến tranh, biến động xã hội và sự thay đổi trong đời sống văn hóa.

Tuy nhiên, nhờ sự nỗ lực của các nghệ nhân và chính quyền địa phương, hát xoan đã được phục hồi mạnh mẽ. Năm 2011, UNESCO công nhận hát xoan Phú Thọ là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đến năm 2017, loại hình nghệ thuật này tiếp tục được nâng cấp thành Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy di sản của chính quyền và người dân tỉnh Phú Thọ.

Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Kiều Nga (hàng đầu bên phải), trùm phường xoan Thét. Ảnh: Tuyết Loan

Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Kiều Nga (hàng đầu bên phải), trùm phường xoan Thét. Ảnh: Tuyết Loan

Để bảo tồn hát xoan, các cơ quan chức năng đã đưa loại hình nghệ thuật này vào chương trình giáo dục tại các trường học trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo đã triển khai tới tất cả các cấp học, mỗi cấp học sẽ có giáo trình riêng phù hợp từng lớp học để đạt hiệu quả tốt nhất, mời các nghệ nhân hát xoan đứng lớp truyền dạy.

Các nghệ nhân cao tuổi tận tình hướng dẫn thế hệ trẻ, giúp họ tiếp cận và kế thừa di sản một cách bài bản. Đồng thời, các trường sẽ tổ chức cho các em được học tập, trải nghiệm hát xoan thực tế tại miếu Lãi Lèn, đình làng Hùng Lô…

Tại đây, các em được tìm hiểu và tham gia vào các hoạt động: Tổ chức nghi lễ dâng hương; giới thiệu, thuyết minh; tìm hiểu về lịch sử, giá trị của hát xoan, giao lưu với các nghệ nhân và trải nghiệm các làn điệu hát xoan đặc sắc. Các em còn được biểu diễn tại các cuộc thi, liên hoan hát xoan trên địa bàn tỉnh.

Tại lễ Giỗ Tổ Hùng Vương hằng năm, nghệ nhân và học sinh sẽ biểu diễn các tiết mục hát xoan trong thời gian diễn ra lễ hội tại Khu di tích Đền Hùng, giới thiệu tới du khách thập phương về di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại của quê hương đất Tổ.

Những hoạt động nêu trên sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, lịch sử của loại hình nghệ thuật này, đồng thời khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản dân tộc.

Nhận thức được tầm quan trọng của hát xoan, tỉnh Phú Thọ đã kết hợp loại hình nghệ thuật này vào các tour du lịch gắn với những nơi diễn ra các buổi biểu diễn, giúp du khách trải nghiệm và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa địa phương.

Tại các điểm du lịch như Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, miếu Lãi Lèn, đình Hùng Lô, đình An Thái…chủ thể trong chương trình biểu diễn là những nghệ nhân ở các phường xoan gốc Phù Đức, Thét và An Thái.

Du khách đến đây ngoài nghe hát còn được trực tiếp học và thực hành cùng nghệ nhân, tạo nên những trải nghiệm thú vị và sâu sắc, qua đó thu hút đông đảo du khách, nhất là người trẻ và du khách quốc tế.

Và chương trình “Hát Xoan làng cổ” giờ đây đã trở thành hoạt động điểm nhấn, để lại ấn tượng với đồng bào và du khách thập phương mỗi dịp Giỗ Tổ.

Năm nay, chương trình hát xoan làng cổ được tổ chức từ ngày 3/4 đến 7/4 (tức từ ngày 6 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch) tại các điểm di tích gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Tuy nhiên, dù đã đạt được những thành tựu đáng kể, công tác bảo tồn hát xoan vẫn còn nhiều thách thức.

Đầu tiên là vấn đề thế hệ kế cận. Hiện nay, số lượng nghệ nhân cao tuổi còn lại không nhiều, trong khi thế hệ trẻ ít quan tâm hơn đến nghệ thuật truyền thống. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc truyền dạy và khuyến khích lớp trẻ tham gia gìn giữ di sản.

Các chương trình bảo tồn phải được duy trì và mở rộng, khuyến khích thanh thiếu niên tham gia các lớp học hát xoan.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, văn hóa đại chúng đang chiếm lĩnh thị trường giải trí, tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt với các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long trò chuyện cùng các nghệ nhân xoan. Ảnh: Tuyết Loan

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long trò chuyện cùng các nghệ nhân xoan. Ảnh: Tuyết Loan

Để hát xoan có thể đứng vững, cần có sự đổi mới trong cách tiếp cận khán giả, đồng thời phải kết hợp giữa bảo tồn nguyên bản và sáng tạo phù hợp thời đại, đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông, quảng bá hát xoan trên nền tảng số, đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với công chúng trong nước và nước ngoài.

Và việc kết hợp hát xoan với du lịch và giáo dục không chỉ giúp loại hình nghệ thuật này được bảo tồn mà còn góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, khẳng định giá trị bền vững của di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.

Có thể bạn quan tâm

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh tặng hoa chúc mừng Hội thảo khoa học. (Ảnh: A.T)

Bắc Ninh: Phát huy giá trị hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt

Ngày 14/8, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh tổ chức Hội thảo khoa học về Bảo tồn và phát huy hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt. 45 bài tham luận của các nhà nghiên cứu, tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ đã làm rõ và khẳng định giá trị của hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Điện ảnh Quân đội nhân dân vinh dự nhận nhiều giải thưởng uy tín. (Nguồn: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Hành trình vẻ vang 66 năm của Điện ảnh Quân đội nhân dân

Kỷ niệm 66 năm Ngày truyền thống Điện ảnh Quân đội nhân dân (17/8/1960-17/8/2026), cán bộ, nghệ sĩ, chiến sĩ của đơn vị có dịp nhìn lại chặng đường vẻ vang và đáng tự hào. Từ chiến trường đến thời bình, đội ngũ làm phim quân đội đã góp phần lưu giữ những giá trị tinh thần đặc biệt quan trọng của đất nước và quân đội.

[Video] Giới thiệu sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước 2026”

[Video] Giới thiệu sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước 2026”

Sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước” tổ chức vào năm 2025 với hàng triệu bước chân đã cùng tạo nên một hành trình đầy tự hào. Hơn 1,1 triệu người tham gia, cùng nhau tích lũy 6 tỷ bước chân – lan tỏa tinh thần đoàn kết, rèn luyện sức khỏe và khát vọng vươn lên. Và hành trình ấy sẽ chính thức trở lại trong mùa thu này.

Công viên Thống Nhất có nhiều tiềm năng phát triển không gian sáng tạo. (Ảnh: Ngọc Liên

Ươm mầm không gian sáng tạo

Với diện tích rộng, hệ thống cây xanh lâu năm và cảnh quan mở, Công viên Thống Nhất (Hà Nội) có nhiều lợi thế trở thành một không gian sáng tạo giữa lòng Thủ đô. Nhiều ý tưởng đang được “ươm mầm” nhằm khai thác tiềm năng sẵn có, tạo nên đời sống sáng tạo thường xuyên phục vụ cộng đồng.

Đại diện các cơ quan tiến hành động thổ bắt đầu khai quật khẩn cấp. (Ảnh: Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh)

Nghệ An: Khai quật khẩn cấp mộ gạch cổ tại Rú Bụt

Ngày 13/8, thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết, Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh phối hợp Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đang tổ chức khai quật khẩn cấp lăng mộ gạch cổ tại xã Kim Liên. Sau hai ngày khai quật, nhiều hiện vật đã được tìm thấy.

Các nghệ nhân vừa nghe nhạc vừa vẽ tranh. (Ảnh: THÙY VÂN)

Zhostovo - thương hiệu khay vẽ thủ công nổi tiếng của Nga

Phong cách nghệ thuật Zhostovo với những bó hoa rực rỡ đầy biểu cảm và hài hòa khó có thể nhầm lẫn với bất kỳ nghệ thuật nào khác trên thế giới. Đằng sau mỗi chiếc khay được vẽ là lịch sử nghệ thuật dân gian Nga, đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, vẫn giữ được giá trị và chỉ cần nhìn thấy là đã cảm nhận được "chất Nga".

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam phát biểu tại sự kiện. (Ảnh: TRẦN HUẤN)

Phát động Giải Báo chí toàn quốc "Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam" năm 2026

Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển văn hóa Việt Nam” lần thứ tư, năm 2026 được điều chỉnh theo hướng giảm số lượng, nâng cao chất lượng và giá trị tôn vinh. Ban tổ chức bổ sung giải Đặc biệt, trao cho tác phẩm xuất sắc nhất được lựa chọn từ 5 loại hình báo chí, với giá trị 100 triệu đồng và một chuyến du lịch.

Luật Phát triển công nghiệp văn hóa ra đời sẽ tạo "cú huých" chính sách cho công nghiệp văn hóa. (Ảnh: LINH BẢO)

Tạo “cú huých” chính sách cho công nghiệp văn hóa

Việc xây dựng dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng thời triển khai các chỉ đạo, kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam.

Phim có sự trở lại của Tom Holland. (Ảnh chụp màn hình)

“Người Nhện” lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu, “The Odyssey” thiết lập cột mốc mới

Cuộc đua màn ảnh rộng trên thế giới mùa phim hè 2026 đang chứng kiến sự bùng nổ chưa từng có. Trong khi siêu phẩm “Spider-Man: Brand New Day” (tạm dịch “Người Nhện: Khởi đầu mới”) đang càn quét mọi kỷ lục doanh thu, thì “The Odyssey” của đạo diễn Christopher Nolan cũng chính thức ghi tên mình vào lịch sử điện ảnh.

Không gian Hồ Văn thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám là nơi diễn ra chương trình. (Ảnh: Ban tổ chức)

Nghệ thuật trở thành nhịp cầu kết nối yêu thương trong mùa Vu Lan

Từ Hồ Văn, chương trình "Duyên 8" tiếp tục kể những câu chuyện, chia sẻ những ký ức về mẹ bằng âm nhạc. Không chỉ lan tỏa yêu thương trong mùa Vu Lan, góp phần khơi dậy tinh thần đạo hiếu, đạo học, để mỗi lần trở về với cha mẹ cũng là một lần mỗi người trở về với những giá trị bền vững của văn hóa Việt.