Dữ liệu bao trùm, nền tảng cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững tại Việt Nam

Vừa mới đây, sự kiện “Dữ liệu bao trùm cho phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo mở” do Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia (NSSC) - Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Nghiên cứu Quản lý phát triển bền vững (MSD), trưởng cộng đồng Đổi mới sáng tạo mở xã hội phối hợp Hội Nghiên cứu Khoa học về Đông Nam Á-Việt Nam (SEARAV) tổ chức tại Hà Nội.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Việt Nam hướng tới Ngày Người khuyết tật Việt Nam (18/4), Ngày Đổi mới sáng tạo Thế giới (21/4) và kỷ niệm 30 năm thành lập SEARAV (20/8/2026), khẳng định cam kết thúc đẩy phát triển bao trùm trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh Việt Nam tăng tốc chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, một câu hỏi được đặt ra là không chỉ “có bao nhiêu dữ liệu”, mà là dữ liệu đó có đủ bao trùm để phản ánh tiếng nói của mọi nhóm trong xã hội hay chưa?

Trong thực tế, dữ liệu bao trùm được xem là yêu cầu tất yếu của phát triển bền vững. Theo các khuyến nghị của Liên hợp quốc và Global Partnership for Sustainable Development Data, hệ thống dữ liệu quốc gia cần có khả năng phân tách theo giới, tình trạng khuyết tật, khu vực và điều kiện kinh tế-xã hội để bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau, đặc biệt cả tiếng nói thiểu số.

Dữ liệu bao trùm-nền tảng của phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo lấy con người làm trung tâm

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD), cũng là Trưởng cộng đồng đổi mới sáng tạo, chúng ta đang sống trong thời đại dữ liệu, nhưng câu hỏi quan trọng không phải là có bao nhiêu dữ liệu, mà là dữ liệu đó có đủ bao trùm hay chưa. Chúng ta thường tự hào về những con số lớn 98% có thể là một thành tựu đáng ghi nhận, nhưng 2% còn lại đôi khi chính là lý do để chính sách phải thay đổi.

“Khi người khuyết tật đặt câu hỏi: ‘Trong chuyển đổi số, có chúng tôi không? Chúng tôi đóng vai trò thế nào?’, thì đó không chỉ là một câu hỏi về công nghệ, mà là câu hỏi về việc công nghệ phải được thiết kế bao trùm ngay từ đầu. Dữ liệu phải bao trùm thì quyết định mới bao trùm; và chỉ khi đó chúng ta mới thật sự không để ai bị bỏ lại phía sau”, bà Linh nhấn mạnh.

Cũng theo bà Linh, việc tham chiếu Khung Copenhagen về dữ liệu công dân (Citizen-Generated Data) như một hướng tiếp cận bổ sung cho hệ thống dữ liệu quốc gia, đồng thời kêu gọi mở rộng không gian thể chế để tích hợp tiếng nói người dân vào tiến trình hoạch định chính sách và đổi mới sáng tạo.

Bà nhấn mạnh, đã đến lúc chúng ta cần mở rộng không gian thể chế cho dữ liệu bao trùm và dữ liệu cộng đồng. Cơ quan quản lý cần tạo cơ chế để tích hợp tiếng nói người dân vào hệ thống dữ liệu quốc gia; doanh nghiệp cần coi phản hồi từ cộng đồng là tài sản chiến lược trong ESG và đổi mới sáng tạo; các tổ chức xã hội cần tiếp tục chuyển tiếng nói thành bằng chứng. Dữ liệu không chỉ là công cụ quản lý. Dữ liệu là trách nhiệm chung và là nền tảng để xây dựng một Việt Nam phát triển bao trùm trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Đồng quan điểm, ông Phạm Thanh Tịnh, Chủ tịch Hội Nghiên cứu Khoa học về Đông Nam Á-Việt Nam (SEARAV) cho biết, trong bối cảnh khu vực Đông Nam Á đang chuyển mình mạnh mẽ, việc tái định hình cách tiếp cận phát triển theo hướng dựa trên bằng chứng và hợp tác mở là vô cùng cần thiết.

“SEARAV cam kết tiếp tục đóng vai trò cầu nối tri thức, tạo nền tảng cho các sáng kiến đổi mới sáng tạo có chiều sâu khu vực và giá trị lâu dài”, ông Tịnh cho biết.

Dữ liệu cộng đồng là nguồn bổ sung chiến lược cho hệ thống dữ liệu quốc gia và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Liên quan việc thu thập, kết nối và sử dụng dữ liệu phục vụ phát triển bao trùm, các chuyên gia, nhà quản lý đến từ Cục Thống kê và các đơn vị liên quan đã nhấn mạnh một số vấn đề đặt ra như hạn chế trong khả năng cập nhật và phân tách dữ liệu theo các nhóm dân cư, nhu cầu tăng cường phối hợp giữa các bên liên quan trong chia sẻ thông tin, cũng như vai trò của dữ liệu cộng đồng trong việc bổ trợ cho hệ thống dữ liệu hiện có.

Bà Trần Thùy Linh, Ban Chính sách, Chiến lược và Dữ liệu thống kê, Cục Thống kê, Bộ Tài chính chia sẻ, theo xu hướng toàn cầu và nhu cầu thực tiễn tại Việt Nam, dữ liệu cộng đồng (CGD) nếu được quan tâm nghiên cứu và ứng dụng bài bản có thể trở thành một phần quan trọng trong hệ thống dữ liệu quốc gia trong thời gian tới, góp phần bổ sung thông tin thực tiễn và hỗ trợ quá trình xây dựng chính sách.

Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Lan Anh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội về Người khuyết tật Việt Nam cho biết dữ liệu hiện nay về người khuyết tật vẫn còn phân tán và chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng của các nhóm đối tượng. Hiện có khoảng 7 triệu người khuyết tật với nhiều dạng khuyết tật khác nhau, song trong thực tế thu thập dữ liệu thường chỉ dừng lại ở việc xác định có hay không có khuyết tật, chưa phân tách theo nhu cầu và đặc điểm cụ thể.

Bà cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tích hợp dữ liệu liên ngành, thiết kế các công cụ thu thập dữ liệu phù hợp với từng nhóm đối tượng đặc thù, đồng thời đặt người khuyết tật vào trung tâm trong quá trình xây dựng và sử dụng dữ liệu. Theo bà Lan Anh, dữ liệu bao trùm là dữ liệu bao gồm ngay từ đầu sự tham gia đồng kiến tạo của mọi nhóm cộng đồng dễ bị tổn thương, trong đó có người khuyết tật.

Bên cạnh đó, ở khía cạnh phát triển sản phẩm, ông Hà Thanh Phương, Giám đốc quốc gia Doanh nghiệp LabSD cho rằng đối với các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp đổi mới sáng tạo thì dữ liệu từ cộng đồng là tài sản, quyết định sự sống còn của tổ chức.

“Khi chúng tôi tiếp cận các lĩnh vực mới, dữ liệu thường không có sẵn, quá trình đầu tư để thu thập các dữ liệu từ cộng đồng một cách thân thiện với cộng đồng để biết được nhận thức, thói quen, hành vi của nhóm cộng đồng hay khách hàng mình phục vụ vô cùng quan trọng. Ngoài ra, đó còn là quá trình cộng đồng cùng chúng tôi đồng sáng tạo sản phẩm, dịch vụ, thử nghiệm, phản hồi và cải tiến”, ông Phương nói.

Ông Phương cũng nhấn mạnh rằng, trách nhiệm bảo đảm chất lượng dữ liệu cần được phân bổ rõ ràng giữa các bên liên quan trong hệ sinh thái dữ liệu, trong đó đơn vị thu thập dữ liệu giữ vai trò then chốt. Đồng thời, việc tăng cường tính khách quan trong thẩm định và sử dụng dữ liệu sẽ góp phần nâng cao độ tin cậy của thông tin và hỗ trợ quá trình ra quyết định.

Đồng tình với ông Phương, bà Vũ Thị Liễu, Giám đốc điều hành doanh nghiệp ECOSOI cho rằng, dữ liệu cộng đồng giúp hỗ trợ doanh nghiệp tồn tại và phát triển, việc kể câu chuyện của doanh nghiệp, tạo lợi thế cạnh tranh, tạo bằng chứng tác động đối với các nhà đầu tư và đây có thể là định hướng mới cho các doanh nghiệp thực hành kinh doanh bền vững.

Song song, từ thí dụ trong thực tế, ông Phạm Thành Nam, quản lý dự án tổ chức SNV khẳng định, khi dữ liệu được sử dụng đúng và thuận tiện với người tạo ra nó, lưu trữ hay khai thác hiệu quả, dữ liệu sẽ là cầu nối cho các quyết định kinh doanh đúng đắn và bền vững.

Hầu hết các nhà quản lý, các chuyên gia đều thống nhất rằng dữ liệu cộng đồng có thể đóng vai trò bổ sung bằng chứng thực tiễn cho các báo cáo và sáng kiến ESG, đồng thời góp phần giảm bất cân xứng thông tin giữa doanh nghiệp, nhà đầu tư và các bên liên quan. Việc thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong quá trình thu thập và sử dụng dữ liệu được xem là một hướng đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả của các chính sách và chương trình phát triển trong thời gian tới.