Chuyển đổi số, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường phối hợp giữa các lực lượng đang tạo chuyển biến rõ nét trong nỗ lực ngăn chặn khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU).
Chuyển đổi số trong quản lý thủy sản
Sau khi có “lệnh” từ chính quyền địa phương, đồng bộ với chủ trương quốc gia về chống khai thác IUU, Ban Quản lý Cảng cá, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai đã chủ động ứng dụng công nghệ thông tin, hiện đại hóa quy trình làm việc. Ông Nguyễn Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý Cảng cá Gia Lai hào hứng nhắc đến hệ thống nhật ký điện tử (eCDT) mới: “Tất cả tàu khi xuất bến, cập cảng đều phải khai báo trước một giờ, nhập dữ liệu hành trình đầy đủ. Chúng tôi kiểm soát sản lượng qua nhật ký điện tử, so sánh dữ liệu khi bán cá. Hồ sơ, giấy tờ thuyền viên được kiểm tra chặt chẽ trước khi cho phép xuất bến. Tỉnh cũng hỗ trợ kinh phí, hướng dẫn bà con thao tác từ xuất bến, chấm tọa độ thả lưới đến gửi báo cáo về cảng”.
Tính đến tháng 6/2026, có hơn 2.100 tàu cá cài đặt và sử dụng phần mềm eCDT đăng ký xuất - nhập bến. Tổng số lượt xuất - nhập bến tại Cảng cá Quy Nhơn là hơn 25 nghìn lượt; tại Cảng cá Đề Gi là hơn 6.700 lượt. Tổng sản lượng thủy sản đăng ký qua cảng cá là hơn 45 nghìn tấn. Hồ sơ xác nhận nguyên liệu thủy sản điện tử xác nhận được sản lượng hơn 2.000 tấn.
Đặc biệt, tỷ lệ xuất - nhập bến điện tử qua phần mềm eCDT đạt 100% đối với các tàu từ 24m trở lên. Ban Quản lý Cảng cá chú trọng nâng cấp thiết bị phần cứng, từ lắp đặt màn hình trực tuyến, giám sát hạ tầng bằng camera AI, đến trang bị cân điện tử và hệ thống băng chuyền, giúp kiểm đếm sản lượng, công khai dữ liệu, vừa phục vụ xác nhận nguồn gốc thủy sản, vừa minh bạch hóa hoạt động thương mại tại cảng.
Bên cạnh đó, lực lượng liên ngành còn thành lập các nhóm Zalo tại từng cảng nhằm phát hiện, xử lý ngay vi phạm như mất kết nối VMS (thiết bị giám sát hành trình), tàu lạ hoạt động bất hợp pháp hay các trường hợp vượt ranh giới vùng biển. Quy trình này giúp giảm thiểu tình trạng tàu cá “né” kiểm tra, đồng thời hạn chế khai thác bất hợp pháp.
Khi công nghệ trở thành tai mắt, trách nhiệm của cảng được nâng lên, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thủy sản cũng rõ ràng hơn. Số liệu cho thấy, sản lượng qua các cảng luôn tăng trưởng ổn định: Năm 2024 đạt hơn 26 nghìn tấn, 2025 đạt hơn 30 nghìn tấn. 100% thủy sản xuất khẩu qua Cảng cá Quy Nhơn đều có hồ sơ truy xuất nguồn gốc, yêu cầu sống còn để giữ “visa” vào thị trường khó tính châu Âu.
Chuyển biến trong nhận thức ngư dân
“Giờ đây, cập cảng Quy Nhơn là phải cân từng con cá ngừ đại dương, bộ phận giám sát chụp từng mã số, mọi hồ sơ đều lưu trữ điện tử. Nếu làm đúng quy trình, sản phẩm được doanh nghiệp mua với giá cao, đủ giấy phép xuất xứ. Nếu làm qua loa, giấy tờ không hợp lệ, doanh nghiệp sẽ không mua hoặc mua với giá thấp. Ban đầu cũng bỡ ngỡ, phiền phức vì phải học cách nhập dữ liệu, nhưng rồi ai cũng hiểu, đây là quyền lợi của mình”, ông Nguyễn Xuân Khánh, chủ tàu BĐ-91586 chia sẻ.
Qua quá trình triển khai, việc phối hợp liên ngành (cảng cá - biên phòng - Chi cục Thủy sản) đã trở thành “lá chắn” hiệu quả. Hệ thống các tổ kiểm soát liên tục cập nhật, đối chiếu, cho phép phát hiện nhanh các trường hợp bất thường. Việc trao đổi thông tin trực tuyến giữa các bên giúp kiểm soát hàng nghìn lượt tàu ra vào mỗi năm mà không để lọt các đối tượng vi phạm. Đây là mô hình cần tiếp tục nghiên cứu và nhân rộng ra các cảng khác trong khu vực.
Tuy đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực, ông Nguyễn Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý Cảng cá cũng thẳng thắn nhìn nhận các thách thức. Cảng cá là đơn vị sự nghiệp tự chủ, hoạt động theo mùa vụ, nên vào thời điểm cao điểm, lượng tàu dồn vào cảng rất lớn mà nhân lực lại mỏng. Công tác kiểm soát đòi hỏi phải nâng cao tính chuyên nghiệp, đầu tư trang thiết bị và đào tạo chuyên sâu cho cán bộ.
Theo ông Dũng, mong mỏi lớn nhất hiện nay là phần mềm eCDT sớm hoàn thiện, giảm khối lượng công việc thủ công cho nhân viên. Ngoài ra còn nhu cầu đầu tư về camera AI kiểm đếm phương tiện, lắp băng chuyền 3 pha, nâng cấp cơ giới hóa để thu hút thêm tàu về cảng, qua đó tăng hiệu quả dịch vụ và kiểm soát từ gốc.
“Trước đây vẫn còn hiện tượng tàu cá né cảng để tránh kiểm tra. Nhưng từ năm 2025, sau khi các xã, phường cùng vào cuộc, các trường hợp phớt lờ quy định đã bị xử lý công khai, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự. Điểm tựa ở đây chính là sự đồng thuận từ cơ sở, góp phần giảm nhanh vi phạm”, ông Đào Xuân Thiện cho biết.
